Türkiye Cumhuriyetini kuran Türkiye Halkına  TÜRK  MİLLETİ  denir.

Üyelik Girişi
ATATÜRK KÖŞESİ
YABANCI GAZETELER

Atatürk İhtilali 2

ATATÜRK İHTİLÂLİ

II

 

Nurer UĞURLU başkanlığında bir kurul tarafından hazırlanmıştır.

 

Dizgi - Yayımlayan:

Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş.

Baskı: Çağdaş Matbaacılık ve Yayıncılık Ltd. Şti.

Haziran 2000

 

MAHMUT ESAT BOZKURT

 

 

 

 

ATATÜRK İHTİLÂLİ

II

C

 

 

 

 

 İÇİNDEKİLER

 

1789 Fransız Büyük İhtilali      9

Danton'un Sözleri        10

Danton Kaçmıyor         10

Rebespierre Giyotin Altında    11

Karl Marks       11

Koca Reşit ve Mithat Paşalar Anekdotu           12

Hanya Fatihinin Katli   12

Koca Reşit ve Kavalalı Mehmet Ali Paşa         13

Koca Reşit'in Büyük Fedakârlığı          14

Tarihçi Lütfi Ne Diyor?            14

Mithat Paşa      15

Mithat Paşa'nın II. Abdülhamit'e Mektubu       16

Mithat Paşa'nın Bir Sözü         19

Ölüm Nedir? Hayat Nedir?       20

Moltke'nin Fikirleri      20

Atatürk ve Çanakkale   20

Hürriyet Kimin Hakkı   21

Romalı Senatör Anekdotu       22

Plevne Gazileri            23

Türk Kaptanı    24

Ali Onbaşı       25

Moltke Ne Diyor?         28

Atatürk Ne Diyor?        28

Nizip'te Türk Albayı     29

İbrahim Verdani'nin Ölümü     29

Atatürk Ölebilir mi?     32

Atatürk ve Büyük İskender       33

Atatürk ve Büyük Petro            35

Atatürk ve Napolyon Bonapart 35

Atatürk ve Anibal         36

Atatürk ve Sezar          37

Atatürk ve Vaşington   37

Atatürk ve Zamanımızın Büyükleri:     38

Atatürk-Roozwelt-Mussolini ve Hitler   38

Alman Tarihçisinin Düşüncesi            38

Times'ın Mütalaası      39

Atatürk'ün Feragati      39

Atatürk Ölüme Mahkum           40

Feragatin Verimi          40

Romalılar Zamanında Spartaküs         41

Sahibüzzenc'in İsyanı 42

Hasan Sabbah ve Kırmitiler     42

1789 Fransız İhtilali     43

Lenin İhtilali Rusya'da Başarı Sağladı ve

Komünizmi Yarattı      43

Geri Memleketlerde İhtilal       44

Laiklik Nasıl Kabul Edildi        46

Paris Komünü 47

Kaytaklıklar      47

Entellektüel Gericilik   48

Tehlikeli Gericilik        48

Seviye Safsatası          49

Abdülhamit ve Seviye Sabotajı           49

Cumhuriyet ve Rejimler           51

Fes Zihniyeti    52

Medeniyet Bir Küldür   53

İlk Osmanlı Meclisi      54

Şefin Karakteri 55

 

HAK ANLAMI KARŞISINDA İHTİLAL

İHTİLAL BİR HAK MIDIR?        57

İngiliz, Alman, Fransız Düşünürleri Ne Diyorlar?        57

Türkiye'de Uygulama   58

Fransa'da Uygulama    58

İngiltere'de Uygulama  58

Fransız İhtilalinde Halkın İsyanı          59

Düşünelim       61

Osmanlı Tarihi ve Locke'un Teorisi     62

II. Abdülhamit ve Sonu           62

VI. Mehmed Vahdeddin           63

Locke'un Muarızlarının Sorusu           63

Locke Teorisinin Sentezi ve Eleştirisi 64

Locke'un Devleti          64

Locke Teorisinin Eksiği          65

İhtilal ve Alman Filozofu Kant'ın Fikirleri        65

Kant'ın Gösterdiği Yol 68

Kant'ın Fikrinin Verimi            69

İhtilal ve Schopenhauer'in Fikirleri     70

İhtilal ve Schmoller'in Fikirleri            71

Cleman ve Agis           72

XVI. Louis ve Soylular 72

İhtilal ve Nietzsche'nin Fikirleri           73

İhtilal ve Fransız Bilgini Paul Janey'nin Fikirleri         74

İhtilal ve Jean Jaur´es'in Fikirleri        76

Rousseau        77

İhtilal ve Ceferson'un Fikirleri 77

İhtilal ve Fichte'nin Fikirleri     78

İhtilal ve Karl Marks ile Engels'in Fikirleri       79

İhtilal ve Lenin'in Fikirleri       81

İhtilal ve Atatürk'ün Fikirleri    82

Anarşistler       84

Tarih Ne Diyor? Ve Realiteler  86

İhtilali Kim Yapar?      87

Bedreddin Hareketi      89

Dede Sultan İsyanı      90

Bedreddin'in Ölümü    90

Hükümdarların Huyları            91

İngiliz İhtilalleri ve Yapanlar   91

Fransız İhtilali ve Yapanlar      91

Türk Cumhuriyeti İçin Ne Dediler?      92

Yine Fransız İhtilali     93

Fichte Ne Diyor?          95

Fikir Mutlaka Galiptir   99

Şekilcilikten Kaçınmalı            99

Propaganda     99

Kont Kavur'un Bir Sözü           99

Bizde Şekilcilik           100

İnönü Ne Diyor?          100

Sakız Efendinin Bir Sözü        100

Türk İhtilali Türk Milletinindir  101

 

 

1789 Fransız büyük ihtilâli

 

Şüphe yok ki bunun kökleri XVIII inci asrın düşünceleryile sulandı. Fakat bu ihtilâli yapan şahıslar kimlerdi? Ve kaç kişi idiler?

İtalyan tarihçisi Guglielmo Ferrero'ya göre Fransız ihtilâlini başaranların sayısı iki yüzü geçmez (1) bence bu bile fazladır. Bu sayı iki üç kişiye indirilebilir. Mirabeau'nun ilk meclisteki meşhur nutku Mirabeau'nun sözleri, kıvılcımı tutuşturmaya kâfi geldi. Bilindiği gibi, Mirabeau, kralın meclisin dağılmasını emrettiğini bildiren mabeyinciye ''Gidiniz efendinize deyiniz ki, biz burada milletin iradesiyle bulunuyoruz. Ve bizi buradan ancak süngü kuvvetile çıkarabilirler!'' tarzındaki beyanatı meclisi dağılmaktan kurtarmış ve ihtilâl başlamıştı. Artık meclis kralı değil, ihtilalin gerekimlerini dinliyordu. Kralın otoritesi baş aşağı edilmişti. Başlayan yangını 200 değil, bence, iki kişi idare etti. Bunlar Danton ve Robespierre idi, denilebilir. Danton, bir nutku ile, Fransayı tehlikeden kurtaracak kadar etkili oluyordu.

Meselâ:

''Vatanın düşmanlarını yenmek için; cesaret, cesaret, cesaret, daimî cesaret!'' (1) diye haykırması milleti ayağa kaldırmaya yetiyordu. O kadar ki Robespierre Danton'u öldürünce, ihtilâl topalladı. Robespierre de öldürülünce, iki ayaktan yoksun olan ihtilâl düştü. Napolyon'un elinde kaldı. Yerini imparatorluğa bıraktı.

Burada işaret etmek istediğimiz nokta şudur ki, Danton ve Robespierre feragat bakımından, birer örnektirler.

Danton kendisini Robespierre'in öldüreceğini biliyordu. Arkadaşları bu konuda Danton'a birçok defalar haber verdiler, İngiltere'ye kaçmasını teklif ettiler. O, bu teklifleri şiddetle reddetti.

''Kaçmak mı? Asla! Vatan ayakkabı ökçesi altında götürülür mü?'' diyordu.

Kaçmadı. Yabancı memleketlerde hayatını dilenerek kazanmak yerine giyotin altında, fakat kendi vatanında ölmeyi tercih etti.

İhtilâl mahkemesi huzuruna çıktığı gün mahkeme reisiyle arasında şöyle bir konuşma oldu:

Reis, ''Adın ne? Kaç yaşındasın? Nerede ikamet ediyorsun?''

Danton: ''Adım Danton'dur. 30 yaşındayım. Paris'te ikamet ediyorum. Yarın tarihin panteonunda oturacağım. İşi uzatma, aldığın emri infaz et alçak!''

Giyotin önüne geldiği zaman, arkadaşı ile kucaklaşmak istedi. Cellât engel oldu.

Danton soğukkanlılıkla dedi ki: ''Alçak, şimdi başlarımızın düşeceği sepette de bizi öpüşmekten menedemezsin ya!''

Danton böyle kahramanca yaşadı, dava uğrunda kahramanca öldü.

Ölmezden önce: ''Robespierre! Üç aya varmaz beni takip edersin'' diye haykırdı.

Hakikaten üç ayı biraz geçiyordu ki, bir kurşun darbesiyle çenesi kırılan Robespierre giyotin önünde göründü. Ve başı mukadder sepete düştü!

İlk Cumhuriyetin başı da düşüyordu.

Başarılı ihtilâllerin en büyük düşmanı, onu başaran arkadaşların birbirine girmesidir.

Danton ve Robespierre bu iki dost, düşman öldükleri gün çoluk çocuklarına miras olarak birer kopuk başla, birer de kanlı gömlek bıraktılar. O kadar!

Fakat ilerde göreceğiz ki, bu feragat yabana gitmeyecektir. Danton'la Robespierre'in kanlı gömlekleri, düşen Cumhuriyetin her kalkınma hareketinde birer bayrak olacak ve dava yalnız Fransa'da değil, dünyanın her yanında bu bayraklar altında yeniden zafere ulaşacaktır.

Karl Marx da büyük feragat örneklerindendir. Marx, Matmazel Vestfalen ile evlendi. Hem kendisi, hem karısı zengin aileye mensup idiler. Ortaya attığı sosyalist dâvası uğrunda hapishanelere düştü. Kaçtı. Sürgünden sürgüne koştu. Fransaya gitti. Almanya'nın müdahalesi üzerine Fransa'yı terke mecbur oldu. Belçika'ya geçti. Amele hareketleri başladı. Orayı da terk ile İngiltere'ye gitti. İngiltere'de barınabildi. Hayatını sıkıntı içinde bitirdi. Gazetelere yazılar yazarak geçiniyor, ara sıra da arkadaşı Engels ona yardım ediyordu. Bugün Londra'nın bir mezarlığında, başında küçük bir taş olduğu halde, ebedî uykusunda yatıyor.

Fakat dava mahiyeti itibarıyla ne olursa olsun, bugün Rusya'da Marx'ın heykelleri yükseliyor. Dava dünyayı düşündürüyor. İşte bilginin, yüksek düşüncenin, feragatinin verimi!

Koca Reşit ve Mithat paşalar memleketimizde heykeli dikilmesi gerekli olan büyüklerimizdendir. Gülhane Hattıhümayunu adile anılan Tanzimat, Koca Reşit Paşanın eseridir. Bu yüce eser, sosyal ve politik bakımlardan büyük önemi haizdir. Bilhassa 1839 Türkiyesi göz önünde tutulursa, bu önem büsbütün artar. Gülhane Hattıhümayunu, İslâm Hıristiyan,Yahudi bütün Osmanlı İmparatorluğunun tebasını birbirine eşit tutuyordu.

Yüzyıllardan beri rüşvet manasını kaybetmiş, normal bir hediye halini almıştı. Rüşvet vermemek çoğu zaman insanın hayatını tehlikeye koyardı.

Meselâ:

Hanya fatihi Yusuf Paşa fetihten sonra İstanbul'a döndüğü zaman, (Deli) lâkabıyla anılan I inci İbrahim, paşaya ''Ne getirdin?'' diye sormuş. Hediye getirmediğini öğrenince, koca Gaziyi huzurunda boğdurmuş, sonra da pişman olarak elindeki âsâ ile yüzünü okşamış, ''Şu pembe yüzlü adama yazık oldu!'' diye hayıflanmıştı (1).

Zamana bakınız ki Hanya'yı fethetmek mana ifade etmiyor, mutlaka hediye isteniyordu. Yani rüşvet!

Tanzimat'tan önceki günler de bundan aşağı değildi. Rüşvetin devlet örgütüne bu kadar sindiği bir devirde Gülhane Hattıhümayunu rüşvetin şiddetle cezalandırılacağını, padişahlara bile meydan okuyarak ilân ediyordu. Bu o kadar radikal bir hareket idi ki, zamanımızda İslâmlık kaldırılmıştır demekten daha çok güçtü. Koca Reşit Paşanın ortaya koyduğu yeniliklere, Osmanlı İmparatorluğu zamanının en modern devletlerinden biri oluyordu. Koca Reşit tespit ettiği yenilik hareketlerinde çok samimî ve kesin karar sahibi idi. Her dediğini yaptı ve uygulama alanına koydu. Rüşveti yasaklayan maddeler koydu.

Eski sadrazam Husrev Paşayı bile bir rüşvet maddesinden mahkemeye verdi. Mahkûm ettirdi (1).

Mısır'da hükümran olan Kavalalı Mehmet Ali Paşa, Koca Reşit'e rüşvet teklif etmiş, Koca Reşit şu cevapta bulunmuş: ''Paşa ihtiyar olduğundan bu teklifi bunaklığına hamlediyorum. Fakat bu lâtifeler devam ederse onu Mısır'da tevkif eder, hakkından gelirim,'' demişti (2). Koca Reşit Paşa ortaya attığı eserinde bu kadar samimî ve bu kadar kesin karar sahibi idi.

İslâm, Hıristiyan, Yahudi, tebaanın eşitliği hakkındaki prensipleri de aynı sadakatle uygulama alanına koydu. Fransa hükümeti adına doğuda yapılan bu yenilikleri incelemeye memur edilen de Hell, hükümetine verdiği raporda bu hakikati itiraf etmektedir (3)

Vergilerin ıslahı, iltimas usulünün kaldırılması hakkında Gülhane hattının koyduğu esaslar, cidden birer radikal yeniliktir.

Tanzimat'ın en sakat yeri bu kadar yenilikleri ortaya koyduktan sonra bütün bunları şeriat esaslarına dayandırmasıdır ki, bu da, davayı yürütebilmek için, halk efkârına verilmiş bir rüşvettir denebilir.

Koca Reşit'in büyük yanlarından birisini de kişiliğinde ve millet yoluyla gösterdiği şahsi fedakârlıkta buluruz.

Osmanlı İmparatorluğunun resmî tarihçisi Lûtfi, Koca Reşit'ten bahsederken diyor ki: (1)

''Muharriri fakir dahi orada Gülhane'de kürsüye yakın yerde bulunup biîbaretiha hattıhümayunu istima eyledim. O hüsnü kıraat ve letafet, hitabet görülmüş şey değildi. Akabinde toplar atılarak kurbanlar kesildi. Ve keyfiyet bilcümle mealike ilân ile o günden bed ile usulü cedideye teşebbüs olundu.

Tanzimatı Hayriyenin icrası için Reşit Paşanın vukua gelen himmeti sadıkane ve gözüne aldırdığı müşkülâta karşı şu harekâtı cânsıparane ve fedakâranesi ilâhırzaman ziveri sahayif tevahiri cihan olmağa şayan hidematı makbuledendir. Te'yidi makal için şu hikâyeyi buracığa derceyledim. Şöyle ki, Reşid Paşa dairei kethüdası Topçu Paşa zâde Salih bey müahharan vezir olmuştu, bu zattan mesmudur ki, dairece mühim bir işin ifadesi için haftalarca bir vakti müsaid bulup da Reşid Paşaya ifadeden aciz kalıp bir akşam Paşa mutadı olduğu üzere nısfılleylden sonra harem dairesine gidinceye kadar bekleyip, elinde şamdanla Paşa mabeyn kapusunu açmakta iken kethüda yanına sokularak meramını ifade için fekki şefe eder etmez ''Efendim, sen ne efkârdansın, ben ne haldeyim? Ben yarınki gün bir mehlikedeyim ki akşama sağ çıkacağımdan ümidim yoktur!'' deyip ieriye girerek kapıyı kapayıp gitmiştir ki, meğer o gecenin ertesi günü zikrolunan Gülhane cemiyeti vukubulacakmış.''

İşte Koca Reşit, kocaman eserini böyle bir fedakârlıkta, böyle bir feragatle başardı. Bu feragatin sonu ne oldu? O, bununla bir milletin, Türk ulusunun modern yaşama temellerini atmış oluyordu. Bugüne bile yer hazırlamıştı, eseri tutundu. Bir günün doğumunda bile etkili oldu. Türk milleti yaşadıkça, Koca Reşit de, eseri de yaşayacaktır.

(Meternih) Koca Reşit'in pek dostu idi. Reşit paşa Tanzimat hakkında fikrini sormuştu; o da, yenilikten sakınsın demişti. Fakat Reşit Paşa yenilikte başarı gösterdi. 'Meternih' eskilikte inat etti. Ve sonunda, bir çamaşır arabası içinde İngiltere'ye kaçtı.

 

Mithat Paşa

 

Koca Reşit'ten sonra, Mithat Paşa yenilik tarihimizin en büyük simalarındandır. Onun teşebbüsleri ve feragatidir ki, Türk milletine 1876 Anayasası'nı kazandırdı. Bu Anayasa Mithat Paşanın fedakârlığının verimidir. Bütün engellere, karşı koydu. Birkaç arkadaşıyla, fakat başta her zaman, o meydan okudu. II nci Abdülhamit gibi tarihin ünlü bir müstebidine, Türk ulusunun egemenliğini, hürriyetini Mithat Paşa tanıttırdı. O da Koca Reşit gibi fedakârlığı ve feragati gözüne aldı. Daha ileri gitti. Bu yolda canını verdi.

O vaktin, deyimiyle, 'Kanunu Esasi' için Mithat Paşanın yanı başında çalışanlardan Şıpka kahramanı Süleyman Paşayı unutmamak bir borçtur. Bu adam milleti uğrunda hayatını her zaman hiçe saymış ve onun mutluluğu yolunda birkaç padişahı yakalarından tutup tahttan aşağı indirmiştir. Süleyman Nazif, ''Sultan Aziz'i tahttan indirenler arasında meşrutiyete taraftar olanlar yalnız Mithat Paşa ile Süleyman Paşa idi.'' diyor (1).

Sultan Aziz tahttan indirildikten sonra toplanan mecliste Sadrazam Rüştü Paşa ''Meşrutiyeti idare ehli vatanda ademi kabiliyeti ve hürriyeti ahalide envai mazarrat mevcuddur,'' dediği zaman, o mecliste hazır bulunan Süleyman Paşa ayağa kalkarak:

Paşa hazretleri, tebdili saltanat, hali hazırı istipdadı vikaye için olmadı.

Herkes temini için istikbali için bu fedakârlığı deruhte etti. Bu işi yapanların ne sultanı mahlûa bir garazı şahsileri ve ne de şimdikine bir nisbeti mahsusları vardı. Müzakerata bu dakikaları nazarı itibare alarak devam buyurunuz.'' (2) demişti.

Bu kahraman Türk askeri, bu dürüst ve yüksek devlet adamı ömrünün son günlerini Bağdat sürgününde tamamladı. Mithat Paşanın (Kanunu Esasi) işinde ne kadar samimî, milleti yeniliğe götürmek için ne derece kesin karar ve feragat sahibi olduğunu yakından anlamak için, onun, zamanın eli satırlı zalimi II. Abdülhamit'e yazdığı mektubu ibretle gözden geçirmek lâzımdır.

Süleyman Nazif'in 'İki Dost' adını verdiği eserinden olduğu gibi aktarıyorum (2). Yarının Taif şehidi vatanın yarınki cellâdına diyor ki:

Padişahım, meşrutiyeti vazı ve ilândan muradımız istipdadı refi ve zatı şahanenizi vezaifinizi ikaz ve vükelai devletin vezaifini tayin, milletimizin meyanında müsavatı kâmileyi temin edip elbirliğiyle ve gerçekten mülkün ıslahına çalışmaktır.

Otuz senedenberi yayınlanıp da hükümleri yerine getirilmeyen hattıhümayunlar gibi şimdiki hattıhümayunu mülûkaneleri buhranı hazırın indifaından sonra bile hükümsüz kalmıyacaktır.

Zira kanunu esasiyi ilândan muradımız, yalnız mesele-i şarkiyenin hüsnü tesviyesine medar olmak, Avrupalıların aleyhimize açılan ağızlarını kapamak için nümayişten ibaret bir cemile değildir. Bu bapta zatı şahanelerine bazı izahat arzeyleyeyim. Evvelâ zatı mülûkânelerine ait olan vezaif-i hükümdaranenizi mutlaka bilmelisiniz. Zira bilcümle harekâtımızdan millet nazarında mesul olacaksınız. Bunun için vükelây-ı devlet ve memurin-i hükûmet icra-i vezaifinden emin olmalıdır ki dörtyüz senedenberi milletimizi denaate alıştırıp devleti dûçarı tedenni eden müdahinlikten yakayı sıyıralım. Bendenizin zatı mülûkânelerine fevkal'âde riayetim vardır. Ancak ahkâmı şerişerife tatbiken milletimizin menafiine muzir olan en ufak hususta bile size itaat etmekte mazurum. Çünkü mes'uliyetim ağırdır. Hem vicdanımdan korkarım, hem de vatınımın saadet ve selâmetini temin için vicdanımla müteahhidim. Fakat korkarım ki bu efkâr ve ef'alden dolayı ileride devlet bendenizi müttehem ve mes'ul tutsun. Şu arzedeceğim doğru sözlerden kalbiniz şüpheye varmasın. Ne çare ki en ziyade korktuğum bilâhare vicdanımın bendenizi mahcup edip mesul tutmasıyla milletimin taan ve tevbihine uğramaktır. İşte bu dehşettir ki zat şahanelerini tasdi için bendenize cüret veriyor.

Padişahım Osmanlılar kendi kendilerini ıslah ve idare iktidarını haiz olmalıdır. Usulü meşveretle idare olunan bir millette nizam nedir bilirsiniz. Tafsile hacet yoktur. Bendenize emniyet ediniz efendim. Bununla beraber ricali milletden de emin olunuz.

Padişahım bendeniz bir bar sakil altındayım. Osmanlı sıfatile icrayı vazife edeceğim.. Bir memurun kendini vicdanen mesul tutarak icrayı ef'al etmesinin lüzumu gibi bir vezir de hem vicdanı hem milleti nezdinde kendini mesul bilmelidir. Ümit ve iftihar ederim ki vicdanımın bendenizi mesul tutabileceği bir harekette bulunmadım. Fakat milletin bendenizi mesul tutmaya çalışmasını isterim. Hem bu hale fahrederim.

Padişahım dokuz gün oluyor ki maruzatı mütekaddimeyi is'af etmemekte devam buyuruyorsunuz. Amelenin aletine müşabih olan nizamatı müberremeyi reddediyorsunuz. Halbuki adaletsiz iş görülmez. Bu hal ise henüz dehşetli zelzelelerden mahvü inkiraz derecesini savuşduran bina-i devleti tamire çalışdığımız sırada siz adeta yıkmak istiyorsunuz diyebilirim.

Eğer bu eshaba mebni bendenizi serkârdan azlederseniz, rica ederim inan idare mizaci şahanenizle icraatı devlet halihazırın ehemmiyet ve ilcaâtına imtizacettirip kullanabilecek bir yediiktidara tevdi buyurulsun herhalde...'' (1923 Kânunu sani 18) kulları Mithat (1).

Bu mektutan altı gün sonra Mithat Paşa sadaretten azlolundu. Ve Avrupa'ya sürüldü. Mithat Paşanın yaptığı (Kanunu Esasi'nin 113'üncü maddesi padişaha bu hakkı tanıyordu.

Mithat Paşa:

 

''Kendi elimle yare kesip verdiğim kalem

Fetvayi hunu nâ hakkımı yazdı iptida.''

 

Beytinin anlamı oldu.

Sonra af edildi. Memlekete döndü. Bağdat, Suriye, İzmir valiliklerinde bulundu. Fakat Abdülhamit o sağ iken bir türlü rahat edemiyordu. Nihayet bir iftira tertip olundu. Mithat paşa Abdül'aziz'in katillerindendir denerek Yıldız'da kurulan olağanüstü mahkemeye çıkarıldı. Reis Sururi can düşmanı idi. Yargılanma sonunda idama mahkûm olundu. Hüküm kendisine tebliğ edildiği gün şu cevabı verdi.

''Masumum. Fakat idama mahkûm olmuşum ne çıkar? Türk Milleti sağ olsun!''

Mithat Paşanın suçu Abdülhamit'in istibdadına karşı koyması idi. Yabancı devletlerin işe karışmasıyla, idam hükmü infaz olunamadı.. Taif zindanında hapsolundu. Ve bir süre sonra orada boğduruldu.

Fakat bu feragatin verimi ne oldu?

1876'da Mithat'ın ektiği tohum bir daha ölmedi. Dal budak saldı. Ve bu dal budak nihayet 1908'de Abdülhamit'i boğdu. Eser yaşadı. Ve bu güne yer hazırladı.

 

Ölümden korkmamak, ihtilâle başarı sağlayan büyük hasletlerdendir.

 

Bununla beraber, asıl olan ölmek değil, gerekirse hayatı hiçe sayıp ölümün üstüne güle güle yürümektir.

Atatürk: ''Yolunuzda bir asker gibi ölmeğe hazırız'' diyenlere: ''Yolumda ölmeğe değil, yaşamağa ve öldürmeğe hazır olunuz! Döğüş san'atında asıl olan ölmek değil, öldürmektir,'' derdi.

Bu böyle olmakla beraber, saati çalınca ölümü, bir dost kucaklar gibi kucaklamak, büyük davaların ardı sıra koşan ihtilâlciler için kaçınılmaz bir zorunluktur.

 

Ölüm nedir?

Hayat nedir?

 

Biz bunları ne hekimlerin anlattığı, ne filozofların karanlık kavramlar içinde söylemeye çajlıştıkları gibi inceleyeceğiz. Biz, ölüm nedir? Hayat nedir? anlamlarını moral ve uygulama bakımından, belirtmeye çalışacağız.

Moltke, savaş hakkındaki düşüncelerini söylerken: ''Savaş gibi bir kurumu yarattığından dolayı Tanrı'ya teşekkür etmeliyiz. Çünkü savaş olmasaydı, insan ölümle yakınlık kuramayacak ve ahlâksızlık içinde yok olup gidecekti. Genel ahlâkı tutan savaştır!'' der (1). Keçecizade İzzet Fuat pPaşa ''Kaçırılan fırsatlar'' adını verdiği eserinde, bu yolda bir şeyler söylese de, fikrin asıl sahibi Moltke'dir. Bence şurası muhakkaktır ki, insanın, saatı çalınca en çok yükseldiği yer ve an, ölüm karşısında aldığı davranıştır. Hayatta, gerektiğinde ölümden korkmayan insan kadar yüksek bir varlık düşünmek mümkün değildir. İnsanı metin, ağırbaşlı, soylu, kısacası, eski deyimiyle, 'insanıkâmil' yapan haslet budur. Bunun içindir ki, ideal yolunda ölmeğyi ve öldürmeği kendine sanat yapan askerliğe imrenirim.

Dikkat ediniz! Yaratıkların en cesuru ve hayvanların kralı sayılan arslan bile ölümden yılar ve kaçar, yalnız insanoğludur ki, ideal uğrunda bandosunu çala çala, marşlarını söyleye söyleye, ölümün üzerine yürür; Öölüme, düğüne gider gibi gider.

Çanakkale savaşlarına dair olan şu anekdotu rahmetli Atatürk'ten duymuştum:

Düşman, sür'atle siperlerimize yanaşıyormuş, alaya hücum emrini vermiş. Fakat yerinden kimse kıpırdamamış. Her yerden ateş yağıyormuş... Lâğımlar patlıyor, uçaklar bombalar atıyor, top tüfek dumanlarından göz gözü görmüyormuş, bu şartlar altında emir dinletmenin zor olacağını gören Atatürk, bandoyu çaldırmaya başlamış... Kendisi ayağa kalkmış, askere, ''Düşman kurşunu adam öldürmez. Bunu size göstereceğim ve sonra kamçıyla üç defa işaret edeceğim, o zaman siz de hücum edeceksiniz,'' demiş. Atatürk siperlerin üzerine çıkmış, kurşun yağmuruna göğüs vermiş ve kamçısıyla üçüncü işareti verince, alay süngü hücumuna geçmiş. Rahmetli bu hatırasını gözleri dolarak anlatırdı. ''Alay bütünüyle eridi... Fakat ortada bir yığın düşman ölüsünden başka bir şey kalmadı.'' derdi.

İnsanı, insan yapan hiç şüphe yok ki ölümden korkmamaktır. Morali yapan büyük haslet ölümdür, bir insanın ölüme karşı gözü ne kadar pek olursa o nisbette yükselir.

Ne kadar yılarsa o derece alçalır. Alçak olur. Ölümden yılan milletler özgürlüğe değil, tutsaklığa kavuşurlar.

Namık Kemal, ne kadar yerinde söylemiş:

 

Can korkusuna değer mi bir ömür

Baki mi olur cihanda insan.

 

Yine hatırlayabiliriz ki, ölüm gölgeye benzer; kaçtıkça kovalar. Üzerine yürüyünce kaçar.

Nihayet ölüm bir gölgedir!

Bir Fransız şairi evinin kapısına şöyle bir levha asmış:

 

Ici jattends la mort

Ni je la desire, ni je la craind.

Burada ölümü bekliyorum.

Ondan ne korkuyorum, ne de arzuluyorum.

 

Fakat bence, Fransız şairi bir noktada yanılıyor. Bazen ölüm, bir memleket, bir millet kurtarmak için arzu da edilebilir. Zannediyorum ki, ileri sürdüğümüz soruların karşılığını elle tutulur, gözle görülür bir şekilde henüz vermedim. Yorumlarım biraz abstre, soyut oldu.

 

Ölüm nedir?

Hayat nedir?

 

Bir iki örnekle, soruların karşılığı daha açık bir biçimde kavranabilecektir.

Günün birinde, bir Romalı senatör Neron tarafından tutuklanır. Suçu; Neron'a karşı hazırlanan bir suikastla ilgili olmasıdır. Söyletmek için o kadar eza cefa, o derece işkence yapılıyor ki, ölüm haline dönüşüyor. Neron ''Söyle, söylemezsen şimdi öldüreceğim!...'' diyor. Senatör baygın halde cevap veriyor: ''Ben sana, beni öldüremezsin demedim. Ve demiyorum. Fakat söylememek hürriyetimi elimden alamazsın!...'' diyor. Ve gözlerini kapayarak ölüyor. Söylememekle, suikastçıları haber vermemekle bu adam memleketine en büyük hizmeti yapmıştır. Çünkü ihtilâlci ocağını söndürtmedi. Nihayet ocak tekrar ateş aldı. Ve vatanı Neron'dan kurtardı, senatör öldü mü? Aslâ! (1)

İki bin yıl sonra bugün tarih onu saygıyla anmaktadır. O bütün insanlığa bir moral örneği olarak gösterilmektedir.

 

Tekrarlıyabiliriz. Ölüm nedir! Hayat Nedir?

General Ali Fuat, Plevne savunmasına dair o vakitki Rus gazetelerinden birinden naklen şöyle bir anekdot anlatıyor! Vakayı anlatan Rus yazarı diyor ki: (1)

''Rus ordularını aylarca karşısında tutan ve onlara çok güç ve tehlikeli anlar yaşatan Plevne düştü. İlk iş, Osmanlı kuvvetlerine kumanda eden Osman Paşayı aramak oldu. Karargâhında bulunamadı. Ortalık arandı, tarandı. Nihayet yaralı askerler arasında, yaralı olarak yerde yatar bir halde bulundu ve esir edildi. Türk esirleri ufka kadar uzanan bembeyaz karlar üzerinde küme küme, ufuklara kadar uzanıyorlar. Doktorla birlikte onları teftiş ediyoruz. Üstleri başları lime lime, etleri görünüyor. Açlıktan bitkin bir haldeler. Bet-beniz kalmamış. Nerde ise ölecekler. Aralarında tek tük ölenlere de rastlanıyor. Sağ kalanlar ölülerden kalan parça parça pusatları boğuşarak kapışıyorlar. Ellerinde kalan parçayı üzerlerine alıyorlar, ısınmağya çalışıyorlar. Bunların birkaç saatlik ömürleri ya var, ya yok! İşte bu insanlara soruyoruz:

- Bir şeye ihtiyacınız var mı? Bir şey ister misiniz?

Rus olduğumuzu anlayınca erkek çehreleriyle sert bakıyorlar. Belki de yarım saat sonra gözlerini ebediyen kapayacak olan bu adamlar son bir gayretle ayağa kalkarak:

- Hiç bir şeye ihtiyacımız yoktur!

Karşılığını veriyorlar.

Anlıyoruz ki Plevne'yi savunan gaziler işte bu onurları yüksek Türklerdir.''

Türk genci! Düşman kalemiyle çizilen tabloyu görüyor musun?! İyi dikkat et. Bu tablo ebediyettir. O kadar büyük ve yüksek ki onu ebediyetler bile kavrayamaz ve kaldıramaz. İşte, Türk budur.

Bu gaziler öldüler denilebilir mi?

Hayat bile, belki, bir gün olur, ölür. Fakat bu tablo yaşar. Hem de ebediyetlerle boy ölçüşerek.

Türk genci! Çanakkale'yi, Sakarya'yı, Dumlupınar'ı yaratanlar, işte bunların soyudur, bunların kanıdır. Sen bunlarsın!

Eğer, Abdülhamit II. Gazi Osman Paşayı dinleseydi; Plevne düşmeyecekti. Ve tarih:

Bir Türk kalesi önünde Rus çarlığı yıkıldı!'' diyecekti.

Çarın, Romanya prensine çektiği telgraf bunun belgesidir (1).

Gene, General Ali Fuat anlatıyor: (2)

Osmanlı-Rus Savaşında bir Osmanlı motörü Tuna'nın kıyısında bulunan bir Rus cephaneliğini ateşlemek vazifesini alıyor. Kıyıya yanaşıyor. Cephaneliği top ateşine alıyor. Fakat o kadar sokuluyor ki, sahilde bulunan Rus subayları geminin içinde bulunanlara tabanca ile ateş ediyorlar. Geminin küpeştesinde kumanda ile meşgul kaptan bu gürültüye aldırış etmiyor. Emir vermekle meşguldür. Üzerine yağmur gibi kurşun yağdırılıyor. O yine göreviyle meşgul... Nihayet cephanelik ateş alıyor. Görev tamam olunca, kaptan Rus askerlerine dönüyor, onları selâmlayarak teşekkür ediyor!...

Görev uğrunda hayatı bu kadar hakir gören koca Türk kaptanına öldü denebilir mi?

Biz, onlarla yaşıyoruz.

*

Size isterseniz, hazin bahtlı Giritimizden de bir halk anekdotu anlatayım.

Girid katliâmlarının sonuncusunda, büyük devletler müdahale ettiler. Bunlar İngiltere, Fransa, İtalya, Rusya idi. Gerçi, daha önce, Almanya ve Avusturya-Macaristan da beraberdi. Biraz sonra bu iki devlet karışmaktan vazgeçtiler.

İngilizlerden, Kandiya'da, katliâmla ilgili gördükleri Türkleri tevkif ettiler. Ve Bahriye divanı harplerinde bunları ölüm cezasına mahkûm ederek şehirde hükmü infaz ettiler!

Düşününüz bir kere; Girid Osmanlı meleketidir, Osmanlı hükümeti, mutasarrıfı, hâkimi Kandiya'da hazır, fakat bunlar işe karıştırılmıyor. Yabancı bir devlet, kendi kanunlarına göre Türk topraklarında Türkleri cezalandırabiliyor!

Nasıl söylemeli?

Osmanlı, Osmanlı'ya karşı, Osmanlı topraklarında suç işliyor... Fakat bunu yabancı cezalandırıyor!

Nerede?...

Osmanlı hükümetinin, Osmanlı mahkemesinin karşısında!...

Hakaretin, hakaret faciasının dehşetine bakınız!

İngilizlerin mahkûm ettikleri Türkler arasında Ali Onbaşı adında bir yiğit vardır. Elleri kelepçeli darağacının altına getiriliyor. Ve bir söyleyeceği olup olmadığı soruluyor.

''Bir su!'' diyor.

İngiliz neferi suyu sunduğu zaman, kelepçeyi başına vurmasıyle beraber, neferin orada canı çıkıyor.

Ali Onbaşı gövdesine indirilen süngüler altında elleri kelepçeli can veriyor.

İngilizler, Ali onbaşının dirisini değil, ölüsünü asabildiler!

Atalar sözüdür:

''Ölüme tükürürler, dirime tükürtmem!''

Türk böyledir. Onu demirlere de vursalar, onun için teslim olmak yoktur. Teslim almak vardır. Ali Onbaşı'daki ruhun daha büyük çapta uygulanmasını 1918 mütareke yıllarında göreceğiz.

Ali Onbaşı'nın İngiliz neferinin başında patlattığı kelepçe, neferin başına vurulmamıştır. Ali Onbaşı o zavallı neferi tanımaz bile... fakat vurulan kelepçe, neferin şahsında, İngiliz imparatorluğu tacına indirilmiş ölüm saçan bir Türk yumruğudur.

Türk böyledir. Tek başına kaldığı gün bile bütün bir imparatorluğa meydan okuyacak gücü kendinde bulur. İmparatorluklar yıkıp, bunların üstünde imparatorluk kuran bir milletin oğlu, başka türlü olamazdı. Ve olamadı.

Şimdi size soruyorum:

''Ali Onbaşı öldü!'' denebilir mi?

Nasıl denebilir?

Ondan ruh alıyoruz, onu yaşıyoruz.

Rahmetli Samih Rifat'ın bir beytini anmadan geçemeyeceğim.

 

Sınırlarımda kalsa tek bir kol, tek bir bilek.

Tarih onu, bir kılınç kabzasında görecek (1).

 

İşte Ali onbaşı!

*

İstiklâl savaşlarında, büyük taarruz günü, saatinde vazifesini başaramadığı için Albay Reşat intihar etti. Halbuki pek kısa bir zaman sonra kumanda ettiği kıt'alar muvaffak oldular. İntiharına sebep, aşağı yukarı dakika meselesi idi. Vazifesini bu kadar izzeti nefis meselesi yapmıştı.

Konfüçyus mezhebinde 'Allah'ın anlamı da vazifedir. Yazan Konfüçyus olduysa, yapan, uygulayan da Türk albayı oldu.

Reşat öldü denebilir mi?

*

Size bir de, Nizip vakasını anlatmak isterim.

Biliyoruz ki, Nizip'te Osmanlı orduları, Mısır ordularına yenildiler. Buna sebep ordularımıza kumanda eden Çerkes Hafız Paşanın bilgisizliği, düşman tarafın kazanma nedeni ise, Başkumandanları İbrahim Paşanın enerjisi, zekâsı ve bilgisi idi.

Mareşal Moltke o tarihlerde Osmanlı ordusunda bulunuyordu. Ve ordunun kurmaylığını yapıyordu. Mısır ordusuna taarruz zamanının geldiğini ve fırsatın kaçırılmamasını, zaferin mutlaka Osmanlılar tarafında kalacağını ısrarla Başkumandana bildirdi. Fakat Hafız Paşa müneccimlerin reyini almadan böyle bir teşebbüste bulunamaıyacağını söyleyince Moltke şaşırdı kaldı.

Ve nihayet müneccimler Eşref saatin henüz gelmediğini bildirince, Moltke istifa etti (1). Kabul edilmedi, fakat fırsat kaçırılmış oldu. Mısır ordusu hemen taarruza geçti ve Çerkez Hafız kumandasındaki Osmanlı ordusunu çil yavrusu gibi dağıttı. Moltke güçlükle kaçabildi. Buna rağmen hatıratında diyor ki:

''Silâhlı milletin, en canlı örneği Türklerdir. Bu ülke köylüsünün orak, kâtibinin kalem, hatta kadınlarını etek tutuşunda, silâha sarılmış bir pençe kıvraklığı vardır. Türk, ata biner gibi oturur ve keşfe yollanan uyanık nefer gibi yürür. Silâhın ruha verdiği güveni her Türk'ün bakışında görmek mükündür. O doğduğu gündenberi silâhlıdır. Bundan dolayı hayata ve hadiselere güvenle bakmayı da öğrenmiştir.

Türkiye'ye adım atar atmaz, bu kanaati edindim. Silâhlı bir milletin içinde yaşadığıma inandım. Nizip bu kanaati ne sarstı, ne de giderdi. Çünkü orada yenilen Türk değildi, kumandandı. Yenen de öbür taraf olmayıp hurafelerdi. Harp plânını müneccimler vasıtasyla çizen, hücum emrini yıldızlardan bekleyen kumandana karşı, cesur Türk ne yapabilirdi?

Müneccimin Türkiye'den kovulduğu ve yıldızların harp işlerine karışmalarının yasak edildiği gün, Türkün ruhu yeniden parlıyacak ve silâh kullanmak için doğan bu kahraman milletin tarihi, eski ışığını bulacaktır.'' (1)

Atatürk bir gün, ilk mecliste istiklâl savaşlarının hesabını verirken, şu mütalâada bulunmuştu:

''Türk yenildi derlerse inanmayınız. Yenilen kumandandır.'' (2)

Atatürk İhtilâli ile, Moltke'nin arzuları yerine gelmiş, Türk milletinin tarihi başka, geçmişten daha yüksek bir anlamda, eski ışığını bulma yolunu tutmuştur. Ne mutlu bize; bilhassa gelecek kuşaklara.

Fakat burada asıl belirtmek istediğimiz nokta, bütün bunlar değildir.

Nizip felâketi günü, bütün Osmanlı ordusu dağılıp kaçarken, henüz kurulmuş modern bir alayımız, galip Mısır ordusuna, son neferine kadar dayanmıştır. Bu alayın başında ismi tarihe bile geçmeyen bir Türk albayı bulunuyordu. Tarihin bildirdiğine göre, öğrenimin Saint-Cyr'de bitirmişti. Elinde yalın kılıç, düşmanla çarpışırken kaçmakta olan ve henüz kaldırılmış bulunan Yeniçeri artıklarına bakarak, şöyle haykırmıştı:

''Alçaklar! Dönün, bakın... Gâvur dediğiniz mektepliler vatan için nasıl döğüşüyorlar ve nasıl ölüyorlar!'' (1)

Bu adsız kahraman da, alayıyla beraber şehit oldu ve şehitler arasında kaldı.

Onur için, şeref için, vatan için, bilgi için, mekteplilik adına ilk defa ölüm meydanında haykıran ve can veren bu kahraman öldü denebilir mi?

Adsız kahraman bugün tarih içinde bir onur abidesi gibi yükseliyor!

*

Bu Mısırlı genç, 18 Mayıs 1910 yılında Mısır'da idam olundu. Çünkü Mısır Başvekili Butrus Gali Paşayı öldürmüştü. Bu olayın sebepleri ve akışı hakkında Rıza Nur şunları nakletmektedir: (2)

Vatan aleyhinde Butrus'un şu işleri vardı:

''1. Danışvay vakası: Güvercinleriyle meşhur bir şehir olan Danışva'ya İngilizler gidip para vermeden halkın güvercinlerini avlamayı âdet edinmişlerdi. Halk zarar görüyor ve kızıyordu. Bir defa yine iki İngiliz subayı harman zamanında Danışva'ya gelip güvercin avlıyorlar. Bir mermi harmana gelip mahsulü yakar. Halk subaylara hücum edip onları tokat ve sopa ile döverler. Subaylardan biri düşer ve saatlarca güneşin altında kalıp ölür. Köylüler mahkemeye verilir. Dört Mısırlı idam ve birkaçı kürek cezasına çarptırılır, birkaçına da çoluk çocuklarının önünde iyi bir meydan dayağı atılır. Halbuki otopsi, İngiliz subayının dayakla değil, güneş vurmasıyla öldüğünü göstermişti.. O vakit Butrus Gâli Adliye Nazırıydı. Bu zalimâne hükmün, âleti sayıldı.

''2. 1899'da Butrus Gâli Dışişleri Bakanı iken, İngilizler ile Sudan itilâfını imza etmişti.. Bununla Mısır'ın canı ve malı ile feth edilen Sudan'a İngilizleri ortak etmişti. Bu da vatana bir hıyanet kabul edildi.

''3. Butrus-nazırülnüzzar iken, -yâni başbakan- basın kanunu yapıp basının hürriyetini kısıtlamıştı ve şiddetli baskı yapmıştı.. Bu da bir hıyanet görüldü.

''4. Öldürülüşünden önce Süveyş Kanalı'nın imtiyazının süresini uzatmaya teşebbüs etti. Bu da Mısır için bir hıyanet idi.

Mısır'da o vakit, Millet Meclisi yerini tutan Meclisi Umumî vardı. Butrus imtiyazın uzatılması lâyihasını tasdik ettirmek üzere bu meclise vermişti. Müzakere esnasında lâyıhaya itiraz eden her üyeye hakaret ediyordtu.

Butrusun bu hali bütün Mısırı dilgir etmişti. İşte bu hâl Verdani'yi hiddetlendirdi; tam bu esnada, uzatma imtiyazını meclisten çıkartamayacağını anlatan Butrus Gâli lâyihayı meclisten geri alıp, meclissiz icra etmek istedi.. Verdani, El ahbar gazetesinde bu haberi işitince çılgına döndü.

Bunun üzerine Verdaninin taraftarları, lâyihayı meclisten alınmadan Butrus Gâli'yi öldürmeye karar vermişti. İşi Verdani üstüne aldı. Hariciye nezaretinin önüne giderek Butrus'u bekledi. Cesareti kırılıp vuramadı. Ertesi günü tekrar orada bekledi. Butrus arabasına binerken tabanca ile vurdular. Bir kurşun kara ciğerini, mide ve bağırsaklarını delmiş ve içerde kalmıştı. Hastaneye kaldırılıp ameliyat yapıldı. İki gün sonra öldü.

Verdani tutkulandı. Verdani vakada hiç kimsenin katkısı olmadığını söylemek mertliğini gösterdi. Diğerleri serbest bırakıldı. Verdani mahkemede: ''Vatanını hain Butrusun şerrinden kurtarmak için onu öldürdüğünü'' söyledi ve dedi ki; ''Daima rüyamda bu adamı öldürdüğümü görüyordum.'' Mahkemede, daha önce söylediğim katlin sebeplerini teşebbüsüne sebep olarak belirtti.

Muhakeme esnasında Verdani'ye: ''Sen anarşistsin,'' dediler.

Verdani: ''Hayır, ben hürriyetperverim. Anayasa taraftarıyım. Katle bir sebep de kabinenin düşmeesidir. Çünkü meşrutî hükûmetlerde mebusan kabineye ademi itimad gösterince, kabine yerinde kalamaz. Demek bu kabineyi devirmek lâzımdı. Devirmek için de başka çare bulamadım. Yaptığıma teessüf etmiyorum. Vatanım uğrunda yaptım. Madem ki, kabine sorumlusu olduğunu gösterdi. Ondan bu suretle hesap sormak lâzım geldi. Sordum.''

Dedi...

Ve idama mahkûm oldu.

Verdani idam olunurken:

''Allah'ın birliğine şehadet ettiğim gibi, hürriyet uğrunda ölmenin de Allah'ın emri olduğuna şehadet ederim,'' dedi.

Büyük bir cesaret ve soğukkanlılıkla sehpaya doğru yürüyüp boynunu cellâda teslim etti.

Mahkûm sehpaya çıkarken binlerce kişi:

''Korkma Verdani! Milletin için, Allah'a gidiyorsun'' diye bağrışıyor ve ağlaşıyordu.

Verdani'ye, Mısır'ın bu istiklâl ve hürriyet âbidesine öldü denebilir mi?

Yaşatan ölümü, öldüren yaşamağya yeğ tutmayan milletler, sonsuza kadar alçalırlar.

Abdülhak Hâmid 'Musa Bin Nusery'inde,

"Musa denilir kubbede bir hoşça sada var"

diyor.

Hüner hayatta bir hoşça sadayı bırakabilmektir, yaşamak budur. Meselâ bizzat Abdülhak Hamid'e öldü denebilir mi?

Bugün o, yaşıyorum, yaşadım diyenlerin bin kat dirisidir. Ve diri kalacaktır.

 

Atatürk ölebilir mi?

 

Türk milleti, Türk vatanı yaşadıkça o da yaşayacaktır.

Atatürk'ün öldüğü günlerde bir İngiliz gazetesi ''Atatürk öldü, insanlık öksüz kaldı'' diyordu.

Hatta insanlık yaşadıkça Atatürk yaşayacaktır.

Gene Fransızca "İllustration" mecmuası ''Tarih çok büyükler gördü. İskenderleri, Napolyonları, Büyük Pedroları, Vaşingtonları... Fakat yirminci asırda büyüklük rekorunu Atatürk, bu Türk oğlu kırdı,'' diyordu.

Atatürk ölebilir mi?

Yeri gelmişken, şunu da hatırlatmak isterim ki: Atatürk'ün yanında, tarihin büyükleri diye sayılan şu bir kaç isim, inanarak söylüyorum, siz de inanınız; ufak tefek şeylerdir. Hele zamanımızda büyük geçinenler, hani şu bildiklerimiz, bunlar, daha ufak tefek şeylerdir.. Görüşlerimin kişisel kalmaması için tarihin geçmiş büyükleriyle, Atatürk arasında küçük bir karşılaştırma yapmak isterim:

Büyük İskender'i ele alıyorum.

Fakat İskender kimdir? Ve ne yaptı?

 

O, babası Filip'ten zamanın en kuvvetli ordusunu buldu. Dev gibi örgütlü bir memleket buldu. Egemen Makedonya'yı, dünyalara egemen kıldı. Hintlere kadar kuşattı. Nice şairler destanlar, nice filozoflar tarihler yazdı.

Fakat sonu ne oldu?

İskender otuz, otuz bir yaşlarında gözlerini bir geçici dünyaya yumunca, koca imparatorluk sanki bir çocuğun eline teslim edilmiş kıymetli bir vazoya benziyordu. Çocuğun ayağı sürçmesiyle beraber tuz gibi dağıldı gitti. Ve İmparatorluk İskender'in generalleri elinde bir pars postu gibi parçalandı. Mirasyedinin mirası böylece bitti, gitti.

Atatürk ne buldu? Ve ne yaptı?

Atatürk bir şey bulmadı.

Düşmana batıracak bir iğne, hukuk bakımından bağımsızlığına sahip bir vatan bile bulmadı. Vatanın 'Sevr'le bağımsızlığı yok edilmişti.

Atatürk, bir şey buldu ki, bunu, öğüne öğüne her vakit söylerdi: Bu, Türk milleti, Atatürk'ün kanını taşıdığı millet idi.

Atatürk yalnız Türk milletine güvendi. Milletin davasını, millete dayanarak açtı.

Atatürk bir iğne bile bulmadı dediğim zaman, aşırı konuştuğum sayılmasın. O, davanın büyüklüğüne oranla bir iğne bile bulmadı. Düşmana batıracak süngü yoktu. Lâmarinalardan, köylü kadınların bazlama saclarından süngü dövüldü. Bu bıçaklarla düşmana karşı konuldu. Bir aralık süngü yetiştirilemiyordu. Birinci İnönü savaşında bir kısım askerimiz taşla döğüştü.

Sayın Milletvekili General Sıtkı'dan hadiseyi şöyle dinledim:

Alay kumandanı düşmanın yaklaştığını ve fakat askerin döğüşmek için süngüsü olmadığını söylediği vakit, general şu cevapta bulunmuş:

''Bellerinde kuşak vardır. Yerde de Allah'ın taşı dolu. Doldursunlar, süngü yerine taş kullansınlar!''

Düşman yanaştığı zaman, bir kısım kuvvetlerimiz süngüye karşı taşla döğüşmüşlerdir. Düşmanın başını taşla ezmişlerdir. Ve düşman savaş alanını bize bırakmıştır! Atatürk bu şartlar içinde Türk başbuğluğu yapmıştır. Türk ulusu da bu şartlar içinde savaşmış ve yenmiştir!

Böyle savaş olur mu? demeyiniz.

Böyle savaş kazanılır mı? demeyiniz.

Bunu başkaları söyleyebilir fakat siz; hayır! Türk gençleri! Siz söylemeyiniz.

Çünkü böyle savaş olur ve kazanılır. Bu sanatın sırrı, tılsımı, Türk olmaktadır.

İnönü savaşında toplarımıza kama bulmak güçlüğü ile karşılaşıldı. Eski Maliye Bakanı Gümüşhane Milletvekili sayın Hasan Fehmi Ataç'dan işittim ki ağaçtan kama yapılmış ve biçok topumuz bu suretle kullanılmıştır. Neden sonra çelikten kama dökmek imkânı elde edilmiştir.

Atatürk yalnız dış düşmanla savaşmadı; iç düşmanlarla da uğraştı. Yeni ekonomisiyle, sosyal ve siyasal meseleleriyle bugünkü yepyeni Türkiye'yi yarattı.

Atatürk'ün karşısına Büyük İskender mukayese konusu bile olamaz.

 

Büyük Petro, bizim tarihlerde 'deli' lâkabını aldı. Bu adam, ikide bir, Atatürk'le mukayese edilmek isteniyor. Emeklere acırım.

Deli Petro, ne buldu ve ne yaptı?

Deli Petro kocaman bir Rusya buldu. Avrupa ve Asya'ya dal budak salmış bir Rusya; fakat bütün amacı müstebit çarlar idaresinin kuvvetlendirilmesine yönelmişti. Modern ve kuvvetli bir istibdad kurdu. Devrim yapıyorum diye, mujiklerin sakallarını kestirdi! Buna isterseniz, berberler inkılâbı diyelim! Ve ömrünün son gününü, Prut bataklıklarında Baltacı'nın elinde geçirdiği esirliğin acı hatırasıyla tüketti! Atatürk istibdadı değil, ulus egemenliğini kurdu ve ömrünü her yönden zaferle bitirdi. Aradaki fark bu kadar büyük ve derindir. Arada karlı dağlar vardır.

Bir moda daha... Nedense bilmem; Napolyon'da eksiksiz meziyetler bulanlar; Atatürk'ü bu Korsikalıyla karşılaştırmaya çalışırlar. Bence bu gibiler, tarihi bilgilerinden ziyade, dedikoduları yargı aracı olarak kullanmaktadırlar.

Napolyon büyük Fransız ihtilâli içinde, ateşten bir Fransa buldu. Bu Fransanın ruhunda 'Danton'un, 'Robespiyer'in 'Kamil dö Moulin'in vs. ruhu yanıyordu. O, bu ruhun üstüne bir baykuş gibi kondu. Önce Mısıra saldırdı ve ilerledi. Yüzü Akkâ duvarlarına çarpınca, aklını başına alır gibi oldu. Fakat:

Eğer Akkâ'yı açarsam, Asya'yı açarım!

Diye inadında direndi.

En cesur kumandanlarından General Bon'u, askerinin önünde geçirdi.

Bon hemen yürüdü. Ve askerin önünde Akkâ duvarlarına elde kılıç tırmanmaya başladı. Her taraftan demir ve ateş yağıyordu. Fakat Bon tırmanmakta devam ediyordu. Nihayet bir kazan, kızgın katran döküldü. Bu katran Bon'u simsiyah, kale duvarlarına yapıştırdı... Bon ölmüştü (1).

Türk topraklarına izinsiz ayak basanların âkıbeti budur. Yüzleri kapkara, dünyaya teşhir edilmektedir.

Napolyon ümidini kesti. Mısır'a kaçmaya başladı. Orada da tutunamadı. İngiliz filolarının önünden bir hırsız gibi sıvışarak kapağı Fransa'ya attığı gün:

Türk öldürülür, fakat yenilemez (2). diye haykırdı.

Napolyon'un bütün hayatında kuşatıp da önünde iki defa yenildiği kale, Akkâ'dır. O, ilk defa Türkler önünde yenildi.

Cezzar Ahmed Paşa bu kalenin kumandanı idi. Ne yazık, bugün bir mezar taşı bile yok.

Halbuki, mağlûp Napolyon'un, Fransa'da tapınağı andırır türbesi var.

Napolyon'un sonuna bakalım: Ne yaptı ve ne oldu?

Önce, ateş gibi Fransız kanını Moskova'nın buzlarında dondurdu. Ve Vaterlo'da, Baltık'tan Akdeniz'e kadar uzanan Fransız imparatorluğunu Sainte Helen adasıyla trampa etti.

Atatürk ise yoğu var etti.

Biraz daha gerilere gidelim. İsterseniz biraz da Anibal'den bahsedelim.

Atatürk'ün Dumlupınar meydan muharebesi Anibal'in meşhur Kan savaşından çok üstündür. Askerî tarihler, Anibal'in Kan savaşını hatalar sırasında anarken, Atatürk'ün Dumlupınar meydan muharebesini zafer örneği diye yazmaktadırlar. Anibal'in hatası yalnız Roma ordularının kurtulmasıyle kalmadı. En sonunda bu hatadır ki, Kartaca'nın çöküp, ateşler içinde yok olmasıyla sonuçlandı. Atatürk'ün Sakarya, Dumlupınar savaşları bütün bir düşman dünyasının yıkılmasıyla bitti.

Sezar'a gelince; Voltaire'in Brütüs'e söylettiği gibi, bu adam Roma'yı dünyaya hâkim kıldı. Fakat Tiber çayı kenarında bir esire olarak bıraktı. Galler fethinin başardığı bu idi! Müstebit, son nefesini Brütüs'ün bıçağı altında verdi.

Roma, dışarda hâkim, içerde esir idi!

Atatürk, Türk'ü dış bakımdan bağımsızlığın, şeref ve haysiyetin ucuna yükseltti. Medenî milletlerle bir yaptı. İç bakımdan, bütün otoritelerin üstüne çıkardı, egemen kıldı. Atatürk, Türk'e istilâ ve esaret mirasını değil, efendiliği bıraktı. Nerede kaldı ki, Sezar'ın fetihleri demirden bir Roma'ya dayanıyordu.

Atatürk hiçten, bir demir Türk devleti kurdu.

Zamanımıza doğru gelelim; Vaşington'u ele alıyorum. Şüphe yok ki Vaşington büyük adamdır. Fakat Atatürk çapında mı?

Bunu hiç ummayınız!

Atatürk'ün öldüğü gün, bıraktığı eserle, Vaşington'un öldüğü gün, bıraktığı eseri bir mukayese ederseniz hakikat birden gözlerde belirir.

Vaşington, karşısında yalnız İngilizleri buldu.

Atatürk, karşısında bütün bir dünyayı buldu ve yendi.

Vaşington'un iç bakımdan karşılaştığı güçlükler ile, Atatürk'ün karşılaştığı zorluklar ve yine bütün başarması gereken işler, birincinin başardığı işlerle ölçülemeyecek kadar büyüktü. Bunlardan şu kadarını açıkça biliriz ki, Atatürk bir tutuşta, bin yıllık duygu âdet ve hukukunu, batı âdet ve hukukuyla değiştirdi. Vaşington böyle aşılması güç, imkânsız bir rol karşısında kalmadı.

Atatürk, imkânsızlığı, mümkün kılardı.

 

Atatürk ve Zamanımız Büyükleri

 

Artık ben söylemeyeceğim. Sözü Birleşik Amerika Devletlerinin Ankara eski Büyük Elçisi General Şeril'e bırakıyorum; General, Üç Adam adındaki eserinde Atatürk'ü, Mussolini ve Roozwelt'le mukayese neticesinde, Atatürk'ün bunlara üstün olduğunu belirtmektedir. Hatta Generalin naklettiğine göre, bizzat Mussolini Atatürk için "c'est un autre homme" (o başka bir adamdır) demiştir.

Hakikat de budur.

Mussolini'nin, Roozwelt'in büyük şahsiyetleri olduğunda şüphe yoktur. Fakat bunların, içinde bulundukları şartlarla, Atatürk'ün içinde bulunup da başarı sağladığı şartlar arasında dağlar kadar farklar vardır. Ve neticede ortaya konulan eserler, birbiriyle kıyaslanmayacak kadar yüksektir.

Atatürk'ün ne bulduğunu yukarıda yazmıştık. Ne yaptığı ve ne bıraktığı da bellidir. Halbuki Mussolini o zamanki başarısını dünya savaşından muzaffer çıkan İtalya'ya borçludur. Roozwelt birşey yaptıysa dünyanın en zengin bir memleketine 130 milyonluk Birleşik Amerika Devletlerine dayanarak yaptı!

Hitler; o, her zaman Atatürk'ten örnek aldığını söyledi.

Zamanımızın bir Alman tarihçisi, gerek nasyonal sosyalizmin ve gerek faşizmin Mustafa Kemal rejiminin az çok değiştirilmiş birer şeklinden başka bir şey olmadıklarını söylüyor.

Çok doğrudur. Çok doğru bir görüştür. Kemalizm otoriter bir demokrasidir ki, kökleri halktadır. Türk milleti bir piramide benzer, tabanı halk, tepesi yine halktan gelen baştır ki, bizde, buna şef denir. Şef otoritesini yine halktan alır. Demokrasi de, bundan başka bir şey değildir.

Atatürk'ün ölümünde Times gazetesinde çıkan bir makalede bu cihet pek güzel belirtilmişti. Muharrir yazısında ''Atatürk rejimini diktatörlük sanmak bir hatadır. Bu rejim demokratiktir. Yalnız bizim demokrasilerin eksiğini tamamlamıştır ki, bu eksik, otoritedir. Eğer biz, bu eksiği tamamlamış olsaydık, bugün dünya birbirine zıt rejimlere ayrılmaz ve birbirine girecek halde bulunmazdı!'' diyor.

İşte Atatürk'ün eserinin anlamı

Atatürk büyük feragat sahibi idi. Millet davası içinde hiçbir teşebbüste, ölüm karşısında göz kırpmadı. O, Çanakkale'de, Bağımsızlık Savaşında ve bütün hayatında hep böyle idi.

Mektepten kurmay çıktı. Şam'a sürüldü. Hürriyet için çalıştı. Çanakkale'de bin bir güçlük içinde, kurşun yağmurları altında İngiliz ordularını yendi. O günün yabancı tarihçileri, onun için ''Çanakkale'de İngilizleri yenen adam!'' diyorlar (1).

Millî davanın başlangıcında ordu müfettişi idi. Erzurum Kongresinin açılacağı sıralarda istifa etti. Kongreye sadece bir vatandaş olarak katıldı. Bu Türk oğlu, bu sade vatandaş, yarınki hür ve bağımsız Türk milletinin, Türk ulusunun kurtarıcısı olacaktı.

Ve oldu.

Atatürk'ten bir çok defa işittim, diyordu ki: ''Ordu müfettişliğinden istifa edip de basit bir vatandaş olarak milletim ve vatanım için çalışmaya başladığım gün bütün bir düşman dünya içinde, kendimi en kuvetli bir adam olarak bulunuyordum. Bu kuvveti bana, Türk ulusu davasının büyüklüğü ile, vicdanım veriyordu.''

Biraz sonra Sultan Vahdettin hükümeti onu ölüme mahkûm etti (1). Fakat bütün bunlar onu yıldırmadı.Azmini sarsmak şöyle dursun, o her gün artan bir irade ile, her gün yeni yeni atılımlarla millî amaca, önüne geçilmez bir hızla yürüdü. Önüne çıkanları yıktı, devirdi ve ezdi.

Atatürk büyük dava sıralarında Çankaya'da küçücük bir ev içinde, kör ışıklı bir lamba altında çalışırdı. Altında, ikide bir bozulan, külüstür bir otomobil vardı. Bir gün Ankara istasyonunda, şimdi Cumhurbaşkanlığı özel kalem dairesinde, öğle yemeği olarak önümüzde ekmek peynirle, biraz da kirazdan başka birşey olmadığını iyice hatırlıyorum.

Atatürk bu şartlar içinde çalıştı. Sakarya savaşları sırasında bir gün attan düştü, kaburga kemiği kırıldı. Hemen ayağa kalktı, yüzünü düşmana doğru çevirdi:

''Günü gelecek, ben de senin kemiklerini kıracağım!''

diye haykırdı.

Atatürk, bütün bu sıkıntılara göğüs gerdi. Fakat bu feragatin bu ölümünden yılmazlığın sonu ne oldu?

Bilmem ki, bunu açıklamaya hacet var mı?

Kısası şudur: Ölü sayılan bir milletten; medenî milletlere eşit bir Türkiye, bir Türk milleti. Ezilen milletlere kurtuluş yolunu gösteren bir rejim...

Feragatin verimindeki büyüklüğe bakınız.

Şunu da hemen ve önemle kaydetmeliyiz k*i, feragatin ve ölümden yılmazlığın zekâ ve bilgi ile, birleşik olması başarıyı tamamlayan nedenlerin başındadır.

Yoksa yalnız ölümden korkmamak, yalnız ölmek; ortaya bir eser değil, bir mezarlık çıkarır. Sadece feragat ise verimsiz bir acı olur.

 

Romalılar zamanında Spartaküs

 

İhtilâli, tekrarlayabiliriz ki; Roma kapılarına kadar dayandığı, bütün İtalya, ihtilâlcilerin eline düştüğü, binlerce asil beyler esir edildiği halde şefler arasına düşen anlaşmazlık yüzünden, ihtilâl yenildi. Ve bütün emekler, dökülen kanlar heba olup gitti. Spartaküs ihtilâli başarmış olsaydı; yalnız İtalya değil, tarihin mukadderatı değişecek, bugünkü ilerleme atılımları belki bin sene kazanacaktı. İhtilâllerin büyük düşmanlarından biri de şefler arasında çıkan anlaşmazlıklar, ikiliklerdir.

Spartaküs ihtilâli böyle bir anlaşmazlığa kurban oldu.

Spartaküs yakaladığı esir soyluları Gladyatör oyunlarına koymuş ve biribirine öldürtmüştür. Bunlar döğüşürken: ''Siz, biz esirleri, biribirimize öldürtür, seyreder, eğlenirdiniz... Nasıl güzel mi imiş?'' diye alay etmiştir. Bu davranış, Roma soylu sınıfını çok üzmüş, her ne pahasına olursa olsun, Spartaküs'ten öc almak için onları ayağa kaldırmıştır. Fakat ne olursa olsun, Spartaküs'ün soylulara reva gördüğü bu davranıştan ibret almak lâzımdır. ''Zulmün binası olmaz'' derler. Roma aristokratları yaptıklarını çekiyordu. ''Ne ekersen onu biçersin...'' sözü meşhurdur. Fakat Spartaküs sonra yenildi. Karargâhı, şimdiki Vezüv yanardağının kenarında idi, ölüsünü orada buldular. İhtilâlciler yakalandıkça çarmıha gerildi, bir halde ki, Güney İtalya çarmıhlara gerilmiş insanlarla doldu. Bunlara adım başında rastlanıyordu (1).

Sahibüzzenç isyanı evvelce de söylediğimiz gibi bu sırada anılabilir

Abbasî saltanatını tehlikeye koyan bu ihtilâli, Sahibüzzenc'in etrafına toplanan esirler yaptı. Başarıya ulaşmalarına çok bir şey kalmamıştı. Tarihlerin verdiği haberlere göre bu ihtilâlde ölenlerin sayısı iki milyondan fazla idi (2). Fakat günün birinde Sahibüzzenc'in kafası adamlarından biri tarafından kesilerek Halife ordusunun kumandanına teslim edilince, ihtilâlin de başı kesilmiş oldu. Başarılmış olsaydı, islâm tarihinin yürüyüşü değişecekti.

 

Hasan Sabbah ve Kırmitiler

 

Bu, İslâm'da kısmen sosyalist, kısmen de anarşist hareketi idi. Düzenli bir programları da vardı. Şeflyer Şeyhülcebel adını alıyorlar; nerede sultanlık davasını güdeni duysalar, görseler, mutlaka öldürüyorlardı. Melik Şah Selçukî zamanında başlayan bu hareket 120 yıl sürdü. Fakat bu harekete, zekâ ile birleşik feragat değildir denemez. Bu kadar zaman önce, bu kadar tutunan bu rejim, herhalde aptallığın ve egoizmin verimi olamazdı.

Fakat sonunda dejenere oldu ve yıkıldı (3).

1789 Fransız İhtilâli (1)

 

Feragat sahibi, cesur şeflere mâlikti. Bunda şüphe yoktur. Fakat şefler zekâ ve bilgi bakımından bilhassa zekâ bakımından söz götürür bir durumda idiler. Bunların bir kusuru da sabit fikircilik idi. Hele etraflarını çevirenler, cep doldurma hastalığına fena halde müptelâ bulunuyorlardı (2).

Alfred Fouillet'nin dediği gibi, lüzumsuz ve çok fazla ve yersiz dökülen kanlar, idraksizliğin bir verimi idi. Nihayet şefler arasına düşen kıskançlık ve anlaşmazlık, konvansiyon meclisini bir kamara haline getirdi. İşte birinci Fransız Cumhuriyeti, hem de şeflerin eliyle, bu kamarada boğazlandı...

*

Lenin ihtilâli Rusya'da başarı sağladı ve komünizmi yarattı

 

Yüz seksen milyon nüfusa, en ileri ve en sol sayılan böyle bir rejimi kabul ettirmek, onu yirmi üç seneden beri uygulamayı başarmak, feragatin, cesaretin, zekâ ve bilginin veriminden başka ne olabilir ki?

Lenin'in hayatı baştan başa bu hasletlerin bir ifadesidir. Onun elâstiki taktikleri, başarının; yüksek prestiji, komünist zaferin belli başlı yapıcısı oldu. Bazen şiddetle, kesinlikle radikal hareket ettiği halde, bazen süratle gerilemesini de bildi.

Komünizm: miras tanımaz, eşit paydan başka bir şey kabul etmez... Mülkiyetin düşmanıdır vesaire... Bu böyle olduğu halde, gerektiği bunların az çok aksine hareket ihmal edilmedi (3).

Dünyanın en ileri ve en son rejimi kabul edilen komünizm, denebilir ki, dünyanın en ileri değil, genel kültür bakımından en geri memleketlerinden birinde uygulama alanı bulabilmiştir. Acaba şöyle bir neticeye varamaz mıyız? Büyük ihtilâller, kültür bakımından geri memleketlerde, orta, hele ileri kültürlü memleketlerden daha çabuk ve kolaylıkla başarı sağlıyor.

Buna hayır demek, evet demek kadar zordur. Bir bakımdan, kültürü geri memleketler uysal olurlar. Tıpkı yabancı saldırısına kolaylıkla boyun eğmeleri gibi... Denebilir ki, geri memleketlerde, yeniliklere karşı kaytaklık da kolayca vücuda getirilebilir. Çünkü geri halk tutucudur. Eski âdet ve geleneklere fazla bağlıdır... Fakat uyanık bir ihtilâl şefinin bu halden korkusu olamaz. Geri halk kütleleri zannedildiği gibi geleneklere bağlı değildir.

Yalnız bu halk kütleleri içinde eskilikle midelerini şişirenler vardır. İşte bunlardır ki, halkı körüklerler, tahrik ederler. Ayaklandırırlar, kaytakları yaratırlar. Yapılacak iş bu sınıfı ilk fırsatta yok etmektir. Bir kere bunlar temizlendi mi, mesele bitmiş demektir. Yollar, ihtilâlin yürüyüşüne açılmıştır. Asıl iş, bu ameliyeyi yapmaktır.

Büyük Fransız İhtilâline karşı vukua getirilen Vande, Liyon kaytakları (1), 31 Mart kaytaklığı, komünizme karşı 1917-1918'de Kolçak, Denikin kumandasında baş gösteren müthiş direnme, bu sırada anılabilirler.

Bence hakikat şudur: Mesele kültür veya kültürsüzlük işi değildir. İhtillâllerin getirdiği yeni rejimlerin,ç ekilen ıstırapları teskin etmesi, onlara merhem olması lazımdır. Bunu yapabilen ihtilâl, mutlaka başarı sağlar. Yeter ki biraz önce belirtmiş olduğumuz sınıfın hakkından gelinsin.

İhtilâllerde zaman ve fırsat, taktik bakımından, büyük önem taşır

Fırsatı kollayan, zamanı seçemede yanılmayan ihtilâller başarı sağlarlar. Atatürk, bu cihetlere çok dikkat ederdi. Zamanı çok güzel seçer, fırsatı asla kaçırmazdı. Zamanı gelmedikçe acele etmez, sabrederdi. Koruk sabırla helva olur. O kadar sabrederdi ki yerinden kıpırdamayacak sanılırdı. Hakikatte prensiplerden bir zerresini feda ettiği görülmemiştir. O, sabreder; fakat bir de fırsatı ve zamanı ele geçirince, ihtilâlin prensibini uygulama alanına koymakta dakika geçirmezdi. Prensip tatbikata girince, onun aksi olan eskiliğin yerinde yeller eserdi. Cumhuriyetin ilânı böyle oldu. İlgili bölümünde bunu belgeleriyle göstereceğiz. Şapka giymek, laik devlet hep böyle oldu.

Laik devlet örneğiy le, görüşümüzü biraz açıklamayı faydasız bulmuyoruz. Atatürk öteden beri devletin laikleşmesini, Türk ihtilâli için bir prensip olarak benimsemişti. Dinin devlet, devletin din işlerine karışmaması, bunların birbirinden ayrı kalması, onca gerekli idi. Din bir vicdan meselesi olduğuna göre, Atatürk bunda pek haklı idi. Devlet işleri, günü gününe değiştiği için, laiklik prensibini kabul etmekten başka çare yoktu. Bu bahse ileride geniş mikyasta yine döneceğiz. Şimdilik şu kadarcığını kaydedelim ki, zamanı gelmeden Atatürk bunu ortaya sürmedi. Fakat aksine hareket ettiği görülmüştür.

Meselâ: Birinci Millet Meclisinin açılma töreninde, önce Ankara'da Hacı Bayram camiine gidilmiş, kurbanlar kesilmiş, dualar edilmiş, tekbirler getirilmiş, bu dinî merasimle meclis açılmıştır.

Birinci Teşkilâtı Esasiye kanunun (Anayasa), iki maddesini din prensibi teşkil etmiştir. Bu maddelere göre ''Türkiye devletinin dini, din-i İslâm'': ''ahkâmı şer'iyenin infazına millet meclisi me'mur'' idi. Mecliste müezzin, beş vakit ezan okur, imam cemaate namaz kıldırırdı. Dikkate değer ki Kurtuluş savaşları zaferle taçlandıktan sonra, Atatürk, Ankara'ya döndü. Meclis kapısı önünde resmî üniformasıyla bekleyen imam efendi, Atatürk'ü durdurdu, ellerini kaldırdı, fakat dinî duaya başlar başlamaz, Atatürk hiddetle:

''Burada böyle şeylere lüzum yoktur. Bunları camide yapabilirsiniz! Biz savaşı dua ile değil, Mehmetciğin kanıyla kazandık!'' dedi ve imamı kovdu.

Bir defa da Rize sayahetinde medreselerin açılması için kendisine müracaat eden hocalara; hiddet ve şiddetle ve herkesin önünde:

''Para istiyorsanız size millet yetecek kadar verecektir. Açsanız karnınızı doyuracaktır. Medreseler bir daha açılmayacaktır anladınız mı?'' diye bağırdı.

Laikliğe doğru pratik ilk adımlar atılmıştı.

İkinci Teşkilâtı Esasiye (Anayasa) projesi hazırlanırken, birinci Teşkilâtı Esasiyede bulunan din kayıtlarının kaldırılmasını teklif edenlere fikren beraber olduğu halde, zamanı henüz uygun görmediğinden maddelerin kalmasını isteyenlerle beraber gibi görünmüş ve ilk şekli gibi kabul ettirmiştir. Nihayet 1928 yılında verilen bir takrirle meclisin çoğunluğunun üçte biri, maddelerin kaldırılmasını istemiş ve Türk devleti yeşil sarıklı Cumhuriyet olmaktan kurtularak, bugünkü modern laik halini almıştır. Ve bu muazzam hâdise, sessizce yoluna konmuş ve bitirilmiştir.

Zamanı gelince işler böyle bitiverir.

Atatürk, hilâfet ve saltanat makamı eski 'Kanun esası' ile, İstanbul'da dururken, ilk iş olarak laiklik meselesini ortaya atarak ulusal davayı sömürücülere sakatlatamazdı, nitekim davanın başlangıcında hilâfet ve saltanat hakkında da böyle davranıldı. Maksat, hilâfet ve saltanatı düşmanlardan kurtarmaktır denildi. Fakat sırası gelince bu dejenere kurumlar da tarihe intikal ettirildi (1).

Zaman beklemek, fırsatı kaçırmamak, işte ihtilâlcinin başarı tılsımları.

 

Paris komünü

 

1871 Paris Komün hareketinin başarısızlıkla sonuçlanmasının başlıca nedenini Karl Marx komüncülerin zamanı ve fırsatı kollayamamalarında bulur. Fransa bu tarihte, Alman istilâsı altında bulunuyordu. Komün hareketine, Almanların istilâ ordusu tabiatıyla göz yumuyordu. Psikolojik bakımdan bu durum, halk üzerinde fena etki yapıyordu. İşte bu ve buna benzer haller, Komün hareketinin muvaffakıyetsizliğine sebep oldu (2).

 

Kaytaklıklar

 

İhtilalcilerin uyanık ve dikkatli olmalarını gerektiren noktalardan birisi de, eserlerinin karşılaşması mukadder olan kaytaklıklardır. Bizim yakın tarihimizde görülen kaytaklık olaylarının çoğunu yabancılarla, Türk olmayan Müslümanlar yapmıştır. Çerkez, Arnavut, Arap vs. gibi. Bunlara dikkat gerekir... Kaytaklık açık olursa mücadele oldukça kolay olur. Fakat bunun en tehlikelisi hak suretinde görünenidir.

Şair Baki'nin güzel bir mısraını kavram halinde anmadan geçemeyeceğim. Büyük Türk şairi diyor ki:

''Batıl her vakit batıldır. Felâket onun, hak suretinde görünmesindedir'' (1).

İhtilâlci, gericileri asla, af etmemelidir.. Bunlara göz yummak, ihtilâle kıymak demektir. Danton'un, zayıf yeri burası idi. Robespierre, haklı olarak, Danton'a bu gevşekliğinden dolayı gücenik idi. Robespiyerre, haklı idi. Çünkü Danton'un bu zaafı, Fransız İhtilâline oldukça pahalıya oturdu.

Kaytaklığın en korkuncu hak suretinde görünenidir demiştik. Hele kaytaklar entellektüel de olurlarsa iş daha fazla önem kazanır. Yoksa bir Şeyh Sait hareketini bastırmak o kadar zor bir şey sayılmaz. Nitekim Cumhuriyete karşı Hınıs topraklarında isyan bayrağını açan; Ergani madenini, Elazığ'ı ele geçirerek Malatya üzerine yürüyen ve Diyarbakır'ı kuşatmaya kadar cür'et gösteren Şeyh Sait, kaçarken General Osman Koptagel'in eline geçti ve son nefesini Diyarbakır'da darağacında tamamladı... Derviş Mehmet de Menemen'de böyle oldu. Bununla beraber, ne mahiyet arzederse etsin kaytaklığı ateş bacayı sarmadan olduğu yerde bastırmak, imha etmek lâzımdır. Sözü ayağa düşürmemek icabeder. Aksi halde tehlike büyür.

Bir de kaytaklık sinsi sinsi işler. Kendini haktan yana gösterir ki asıl, tehlikesi de budur.

Meselâ, şöyle bir düşünce ortaya atılır: ''Cumhuriyet ilân edildi: buna ne lüzum vardı? Güya ileri hareket yapmışız! Sanki saltanat idaresi buna engel mi oluyordu? İngiltere krallıktır. Fakat İngiltere'nin geri bir memleket olduğunu kim iddia edebilir? Orada demokrasi yok mu? Hem de demokrasilerin en olgunu var. Biz Cumhuriyeti ilân etmiş olmakla demokraside İngiltere'den daha ileri mi gittik?''

Ve tekrar size hitap ederek tav vermeğe başlarlar... Derler ki: ''Rica ederiz, sizin gibi okumuş, aydın bir adam, böyle şekillere kapılamaz! Hayır! Hayır! Asla!...''

 

Seviye safsatası

 

Sonra bunlardan bir diğerine rastlarsınız ve şunları dinlersiniz: ''Cumhuriyet!... Bu şüphe yok ki çok güzel bir şey. En ileri bir rejim. Fakat böyle bir idareye lâyık bir millet olmak için seviye çok yüksek olmalıdır. Meselâ Fransa gibi! Fakat rica ederim bizim millî seviyemiz buna elverişli midir?''

Gene sizi kandırarak sözlerine devam ederler:

''Siz ki, aydın bir kişisiniz. Siz de kabul edersiniz ki, biz henüz kendimizi Cumhuriyetle idare edecek bir seviyede değiliz. Öyle değil mi efendim? Tereddüde mahal var mı?''

Bir diğerinden de şunları duyarsınız:

''Şapka!... Pekalâ giyilsin. Fakat ilerlemenin tılsımı bu mu? Her şey dururken sanki bu mu yapılmalıydı? Medenî kanun! Buna lüzum ne idi? Bizim âdetlerimize uyar mı?''

Gene sizi tavlayarak:

''Bu hakikatler sizce de meçhul değildir!''

Bu seviye safsatası bir zamanlar Abdülhamit'in de elinde bir kaytaklık (gericilik) aracı olmuştu. Biliyoruz ki, Abdülhamit 1878'den sonra, Millet Meclisini 33 sene toplamadı ve 33 yıl milletin kaderini keyfine göre idare etti. Kanununu Esasi (Anayasa) ilkelerde yazılı idi. Herkes okurdu. Fakat kimse bundan söz edemezdi.

Yakınları, ara sıra Abdülhamit'e Kanunu Esasinin (Anayasanın) tekrar ilânından, meclislerin toplanmasından söz açtıkça; O:

''Evet, ben de bu işi çok arzu ediyorum; fakat milletin seviyesi henüz bu idare tarzına elverişli değildir'' karşılığında bulunurmuş.

Aradan seneler geçer, bu işten tekrar söz açılınca:

''Ooo!.. Anlıyorum. Ben de çok istiyorum. Fakat milletin seviyesi henüz gelmedi...'' der ve sözü kesermiş.

Eğer, 1908 ihtilâli patlak verip de, müstebite zorla Anayasayı ilân ettirmeseydi ve müstebit Osmanlı tahtında yüz yıl kalsaydı, hâlâ milletin seviyesi gelmeyecekti.

Milletlerin seviyesi en ileri, en güzel idarelere elverişli ve lâyıktır. Yeter ki bunlara zorla engel olunmasın. Yeter ki idare edenler yüksek seviyeli olsun.

Troçki bu seviye safsatasına çok güzel mukabelede bulunuyor ve diyor ki:

Emperyalistler, girdikleri memlekete medeniyet götürdükleri, iddiasındadırlar. Bu memleketlerin seviyesi yükselince ve gelişince bağımsızlık ve hürriyetlerini geri vereceklerine de söz veriyorlar. Fakat bu söz ne zaman yerine getirilecek?

Seviye bağımsızlığa müsait olunca...

Fakat seviye, hürriyet ve bağımsızlığa ne zaman müsait olacak?

İşte burası belli değil. Çünkü bunu ancak istilâcılar tayin ve takdir edecektir. Hakikatte ise, onlar, medeniyet götürmekle değil, sömürmekle meşguldürler. Gariptir ki, baskıları altında bulunan milletleri, savaşlarda, ön saflara süren ve bunlara en modern silâhları kullandıran emperyalistler; hâlâ bu zavallıların seviyelerini geri görmektedirler. Halbuki, realiteler kendilerini yalanlamaktadırlar. Seviyesi geri olan bu halk kütleleri nasıl oluyor da modern ilim ve tekniğin bir ifadesi olan bu silâhları kullanabiliyorlar? (1). Bunlar istiklâl ve hürriyetlerini, seviyesi geri dedikleri bu memleketlerin halkıyla kurtardıklarının farkında değildirler.

Denize girmeden yüzücü, ata binmeden binici olmaya imkân yoktur. Her yeni rejimin ilk uygulamasında bazı kusurlar gözükebilir. Tıpkı ilk defa denize girenin biraz tuzlu su yutması gibi... Tıpkı binici oluncaya kadar bir iki defa attan düşmenin zorunlu olduğu gibi... Fakat bunlardan sonradır ki, yüzücü ve binici olmak mümkündür.

Cumhuriyete gelince, elbette bu rejim krallıktan, hattâ İngiliz krallık rejiminden üstündür.

İlgili bölümde bu konu üzerinde gerektiği kadar duracağız. Şimdilik şu kadarını söyleyelim ki, İngiltere'de krallık kurumu, rejimi yüksekliği bakımından değil, beşyüz milyonluk, gün batmaz imparatorluğun birliği bakımından korunmaktadır. Kral Edvard'ın saltanattan çekildiği gün, bu memleketin parlâmentosunda bile bir kısım mebuslar: ''Yaşasın Cumhuriyet!'' diye bağırdılar. Krallık bir vesayet idaresidir. Gelişmesini tamamlamış milletlerin vasiye ihtiyaçları yoktur. Montesquieu'nün dediği gibi: ''Cumhuriyet fazilettir'' (2).

Şapka, Medenî Kanun vs. bunlar ilân edilen yeni Türk rejiminin gerekimleridir.

Şapka giymek ne demek? Bütün ilerlemelerin başında bu mu gelir?

Evet ve bunda hiç şüphe edilmemelidir.

Gerçi fes giymek bir mesele değildir. Fakat mesele fese bir kutsallık veren, onu çıkarıp atmayı, mukaddesata hakaret sayan zihniyettedir. Şapka giymek, işte böyle sakat bir zihniyeti yerlere, çamurlara çalmak için gerekliydi ve gereklidir. Bu zihniyet kaldıkça, bir nevi Hotantolar fetişizmi olan bu anlayış devam edip gittikçe, hiçbir şey yapılamazdı. Şapka giymekle, ilerlemelere mani olan bu kara engel söküldü, yıkıldı, yerin dibine geçirildi. Büyük yürüyüş yolları açıldı.

Atatürk bir gün, lûtfen, bu husustaki fikrimi sormuşlardı.

O sırada Musul işi, aleyhimizde sonuçlandığı için, rahmetli hayli sıkıntılı idi.

Şu cevabı vermek cesaretinde bulundum:

 

''Şapka giymek, bu millet hesabına bir Musul fethinden üstündür!''

Atatürk hafifçe gülümsediler. Ve başkalarını birkaç defa eğerek beni taltif ettiler.

Şapka Kanunu, Millet Meclisinden çıkacağı gün tek karşı koyan olarak kürsüde merhum Nureddin Paşa göründü. Yersiz olarak Anayasayı ileri sürdü. Türklerin hürriyetinden bahsetti. Zorla şapka giydirmenin bu prensibe karşı saldırı olduğunu söyledi. Paşa farkına varmadan -farkına vararak diyemeyeceğim, çünkü verilecek hüküm ağır olur-. Cumhuriyet Anayasasını, demagojisine ve kaytaklığa (gericiliğe) vasıta yapmış oluyordu. Kendisine gereken cevaplar verildi.

Meselâ; bu gün bir vatandaş hürüm diyerek; ceketini yeleğini giyer ve iç donuyle pantalonsuz sokağa çıkamaz. Yaparsa deli diye tımarhaneye koyarlar.

Hürüm diye sokağa kimse tüküremez. Belediye ceza alır. Çünkü hastalık yayar.

Vapurlarda, trenlerde hürüm diye pijamalarla gezilemez. Çünkü zamanımızda ayıptır.

Millî zeybek elbisesile bile gezmek yasaktır. Çünkü eşkıyalığı tahrik eder mahiyette görülmektedir.

İşte, fesde bunlar gibiydi. Hatta dayandığı zihniyet bakımından bunlardan da fena. Bunun için yasak edildi.

Avrupaya gidenler çok iyi bilirler; fesli bir şarklının arkasından halk kahkahalarla güler, çocuklar ardısıra koşar. Uzağa gitmeye ne hacet, biz fesi atalı şurada kısa bir süre oluyor. Bu gün fesli bir Mısırlıyı gördüğümüz zaman ne kadar tuhaf, gülünç bir manzara ile karşılaşmış bulunuyoruz?

Demek ki yalnız sakat bir zihniyet yere vurulmadı. Böylece gülünç olmaktan da kurtulduk!

Batı medeniyeti ve herhangi bir medeniyet, bir küldür; ayrılık kabul etmez. Ya hep alınır, yahut alınmaz. Tıpkı dinler gibi.

Nasıl söyleyeyim?

Meselâ, birisi diyor ki, ben Müslüman olacağım ama, namazla orucu kabul etmem. Üst tarafını benimserim. Böyle Müslümanlık olmayacağı gibi; Hristiyanlık da bunun gibidir.

Türk milleti için seviye, söz konusu olamaz. O rejimlerin en yükseklerine lâyıktır. Onun seviyesini yüksek görmeyenler kendi alçak seviyelerini ifade etmektedirler.

Milletinin seviyesini alçak görenden daha alçak bir kimse tasavvur olanumaz.

Seviye ve gelişme şarlatanlığına, susturucu bir cevap:

İlk Meclis Mebusanı Osmanînin toplantılarında tanık sıfatıyla hazır bulunan Times ve Temps muhabirleri, gazetelerine verdikleri haberlerde, aşağı yukarı şu tarzda fikir yürütüyorlardı:

''Osmanlı parlâmentosu toplandı. Bu ilk meclistir, fakat buna ilk meclis demek çok zordur. Mebuslar o kadar güzel münakaşalar ediyorlar; millet işlerini o kadar iyi takip ediyorlar; hükûmeti o kadar güzel murakebe ediyorlar ki, sanki İngiltere, Fransa parlâmentoları karşısındayız gibi bir şey...'' (1).

Yabancılar Türk kabiliyetini bu kadar yüksek görürken, bizimkilerin alçak görüşüne ne demeli?

Bunun cevabını biraz önce vermiştik.

Milletler için seviye, gelişme yok... Sonsuz hamleler, sıçrayışlarla ilerlemeler var.

Gelişme, fizyolojik meselelerde söz konusu olabilir. Mesela çocuk doğar, büyük, gelişir, vs.

Darwin'e göre insan maymunun bir gelişmiş türüdür. Fakat, toplumsal işlerde bu söz konusu değildir.

Büyük davalar peşinde koşan ihtilâl şefi için arkadaş seçmek en önemli işlerden birini teşkil eder.

Bunları isabetle seçemeyen şefin muvaffak olmasına imkân yoktur. En çok dikkat edilecek yanlardan birisi de budur. Belki de birincisi.

Arkadaşların inançta, karakterde, azimde sarsılmaz kimseler olması gerektir. Atatürk ve Lenin, Hitler, Mussolini böyle arkadaşları buldular. Ve bu arkadaşlar, bu şeflerin başarı sırrını meydana getirdiler.

Şef kinli olmayacak, uyanık olacak, dedikodulara kulak asmayacaktır. Kendisini sevdirecektir. Kinli ve dedikodulara kulak asan, sevimsiz kimseler bir defa devlet adamı olamazlar. Bu gibiler yalnız kendi kuyularını değil, davanın da kuyusunu kazmış olurlar.

Kin, kıskançlık ve dedikodu imparatorluklar yemiş, başarılı ihtilâlleri bile çökertmiştir.

Osmanlı İmparatorluğu, 1789 Fransız İhtilâli, Endülüs tarihi bunun en canlı örnekleridir. Bu yüzden Osmanlı Devletinde nice değerli şahsiyetler ya bir köşede atılmış kalmış, yahut ekseriya katledilmiştir. Robospirer kini ve kıskançlığı başta Danton olmak üzere nice liderleri giyotin altına sürüklemiş, nihayet kendisi de aynı yoldan geçip gitmiştir. Tarihçi Aullard'ın dediği gibi Danton'un öldürülmesiyle cumhuriyet topallamış, Robespirer'in de idamıyla iki ayağından olmuş, sonra sürünen cumhuriyetin üzerine Napolyon bir kartal gibi konarak imparatorluğu kurmuştur.

Rus ihtilalcilerinin son zamanlarda bu yoldaki gidişlerinden ihtilâl hesabına korkulabilir.

 

 

 

 

 

HAK ANLAMI KARŞISINDA İHTİLÂL

 

İHTİLAL BİR HAK MIDIR?

 

İngiliz, Alman, Fransız düşünürleri ne diyorlar?

 

İngiliz bilgini Locke, 'Governement civil=sivil hükümet' adındaki kitabında açıkça ihtilâlcidir.

İhtilâli bilimleştirir ve milletler için son anda başvurulacak en yüce bir hak olarak tanır.

Locke meseleyi şu yoldan yorumlar:

Milletin yürütme ve yasama kuvvetlerine karşı ihtilâl hakkı vardır.

Yürütme kuvvetine karşı, ihtilâl hakkını millet şu hallerde kullanabilir.

1. Yürütme kuvveti, kanunları tanımazsa,

2. Millet Meclisinin toplanmasına engel olursa,

3. Seçmede etkili olursa,

4. Vatanı düşmanlara teslim ederse.

Millet, yasanın kuvvetine karşı ihtilâl hakkını, eğer bu kuvvet, milletle devlet arasında kurulmuş anlaşma dışına çıkarsa kabul eder.

Yürütme kuvvetine karşı ihtilâl hakkının uygulanmasını 1908 Osmanlı Meşrutiyetinde görmek kabildir. Yahut 1908 Osmanlı Meşrutiyetini Locke'un bu görüşleriyle meşru kılmak mümkündür. Abdülhamit II. 1878'de meclisleri kapadı ve bir daha açmadı, kanunları tatbik etmedi. Millet ayağa kalktı, 1908'de sultana meşrutiyeti zorla kabul ve ilân ettirdi. Nihayet 1909'da, 31 Mart kaytaklığında (gericiliğinde) Abdülhamit II'yi tahtından indirdi.

VI. Mehmed Vahdettin  1918 mütarekesinden sonra milletin arzularına boyun eğmedi, vatan düşmanlarıyla birleşti. Meclisi dağıttırdı... Ve millet saltanatı kaldırdı. Vahdettin bir İngiliz diridnotu ile kaçtı. Son günlerini İtalya'da, Sanremo'da, tıpkı ellerinde şapkalarını açan, dilenciler gibi, ömür dilenerek bitirdi.

*

XVI. Lois'in vatan düşmanlarıyla muhabereleri yakalandı, vatana ihanet suçuyla Millet Meclisine verildi. Meclis ölümüne hükmetti. Ve giyotin altında başı koparıldı.

İngiliz krallarından Şarl ile Rusya imparatoru II Nikola  ve ailesinin sonları da bu sırada anılabilirler.

Locke'un muarızları şunları söylüyorlar:

Halka ihtilâl hakkı tanımak tehlikelidir... Halk kolayca tahrik edilebilir.

Bu suretle çıkartılacak ayaklanmalar; memleketi ve milleti sık sık anarşi içinde bırakır, memleketi ve milleti felâketlere sürüklerler.

Locke hasımlarına cevap veriyor ve diyor ki: ''İhtilâl çıkartmaya en güç unsur halk kütlesidir. Zira halk, alıştığı bir idareye karşın ihtilâl çıkartması şöyle dursun, onu elinden geldiği kadar korumaya ve savunmaya çalışır... Bununla beraber, halka ihtilâl hakkını tanımakta, korkacak bir şey yoktur.''

Locke'un görüşü ne dereceye kadar doğrudur? Muarızları mı haklı; yoksa Locke mu?

Hemen söyliyebiliriz ki, tarihin verimleri, realiteler Locke'u doğrulamaktadır.

İşte size, 1789 Fransız İhtilâlinden kısaltılmış bir parça: (1)

''...Bir pazar günü, tavan arasında barınan, çocuklarının açlıktan ağlamalarıyla, bağırmalarıyla kalkan ana, büyük binanın merdivenlerini birer, ikişer aşarak fırına doğru koşuyor. Merdivenleri inerek, kıtlık dedikodusu yapan hizmetçilerle konuşuyor; söyleşilerde bulunuyor. Fırının önüne geldiği zaman orada, kendisi gibi çocuklarının açlığı ile acı çeken analara rastlıyor. Burada bir okka ekmek alabilmek için akşamlara kadar sıra beklemek lâzım.

Fakat neden beklemeli?...

Soylular, bu asıl felâketlere sebep olanlar rahat içinde yaşarlarken, fakir halk bu acılara neden mâruz kalsın?...

 

Sıkıntıyı asıl onlar, soylular çekmemeli mi?...

Fırın önünde bekleyen kadılar, bu soruyu, boyuna birbirine soruyorlar ve dedikodu gittikçe artıyor; sesler yükseliyor. Hava bulanık, çilenti yavaş yavaş başlıyor. Sesler gittikçe yükseliyor:

- Ey analar ne duruyoruz?...

- Haydi Versay'a!

- Orada ne yapacağız?

- Hakkımızı arayacağız!...

Sesler daha fazla yükseliyor. Müthiş kalabalık hareket halindedir. Sesler korkunç velvele halini alıyor. Kalabalığın başına Malllard adında bir mubaşir geçiyor.

- ''Ne duruyoruz, yürüyelim!...'' sesleri yükseliyor.

Elleri baltalı, mızraklı, bıçaklı, topuzlu, kadınlar vahşî bağrışmalarla Versay'a doğru ilerliyorlar.

- ''Kadınlar kadar cesur olunuz!...''

Sesleriyle yollardakileri de beraber sürüklüyorlar.

Bu korkunç kalabalık Versay önünde duruyor.

İş ciddidir. Saray, hassa alayının muhafazası altında bulunuyor. Süngülü neferler her tarafı çevirmiş, tüfek elde dolaşıyorlar. Topların ağızları bu arzu edilmeyen ziyaretçilere çevrilmiştir. Nerde ise ateş açacaklar ve süngüler işlemeye başlayacak!

Yağmur bardaktan boşanırcasına yağıyor...

Kalabalık gittikçe sarayı sarıyor. Askerlerin yanı başına kadar sokuluyor. Saçları yağmurdan enselerine, yüzlerine yapışan azgın kadınlar ve onlara katılan erkekler, kendilerine saldırı durumuna geçen askerlerle alay ediyorlar, onları ıslığa tutuyorlar. Ve hep bir ağızdan:

''Kralı görmek istiyoruz. Açız!... Ekmek istiyoruz!...''

Feryatları göklere dayanıyor.

Kral namına söz söylemeye gelenlere:

''Çok lâf istemiyoruz!... Açız!... Ekmek istiyoruz! Anlaşıldı mı?...''

Cevabı veriliyor.

Yağmur yağıyor... Ahali sırsıklam bir halde... Gürültü göklere çıkıyor.

Nihayet Kral, Kraliçe ve Veliahd halk ile Paris'e gitmeye razı oluyorlar. Arabalarına girince halk etraflarını çeviriyor. Araba yavaş yavaş yürüyor. Oracıkta, hemencecik bestelenmiş bir halk şarkısı başlıyor:

''Ekmekçiyi, karısını, çırağını yakaladık!''

Bir taraftan da parmakla araba gösterilerek şarkının konusu anlatılmak isteniyor!

Yağmur yağıyor... Fakat halk artık buna aldırış etmiyor. O bestelediği şarkıyı söyleye söyleye, Paris'e doğru yol alıyor.

Bir aralık, kadınlar arabada Kraliçenin yanına sokuluyorlar ve:

''Bizim sevgili Kraliçemiz, biz aç kaldık, senelerden beri bizi hiç aramadınız. Bir daha bizi bırakıp kaçmayınız. Bize bakınız. Biz de sizi sevelim. Başımızda tutalım, olmaz mı?''

Diye dertleşiyorlardı...''

Duruma dikkat ediniz; karaborsacılar ve hükümetin bunları hoş görüşü yüzünden zulme ve açlığa mahkûm bir halk, ne kadar merhametli ve şefkatlidir. Bir tutuşta yere vuracağı Krallığı, yine affediyor, yaşayıp gitmesine razı oluyor. Yalnız bundan sonra olsun, kendisiyle ilgilenmesini istiyor.

Halkın, ihtilâl hakkını ne kadar iyiye kullandığı görülüyor mu?

Denecek ki, eninde sonunda, yine bu hakkına dayanarak XVI. Louis'yi giyotin altında öldürmedi mi?

Evet, fakat hangi şartlar altında?...

Birçok defa, XVI. Louis'nin ihtilâle yönelttiği suikastleri hayretle gördükten sonra ve nihayet Kral vatan düşmanlarıyla elbirliği ettikten sonradır ki ölümüne karar verdi... Ve Cumhuriyeti kurdu.

 

Şurası da kayda değer ki, XVI. Louis, mecliste, eşitliğe yakın pek küçük bir çoğunlukla idama mahkûm oldu.

Bıçağı kemiğe dayamamak lâzımdır. Bıçak kemiğe dayanınca, halkın, hem de haklı olarak yapmayacağı bir şey yoktur!

Osmanlı İmparatorluğu tarihinde Locke'u teyid eden olaylara rastlanır.

Osmanlı tarihinde Deli lâkabıyla anılan I. İbrahim  nice deliliklerine bu millet göğüs germedi mi? Fakat bıçak kemiğe dayanınca, onu tahttan indirerek hapsetti. Hapiste de rahat durmayınca, öldürdü (1). Hezarpare lâkabıyla anılan Sadrazam Ahmet Paşayı da Sultanahmet meydanında paraladı. Paraladıktan sonra da, hainlerin eti romatizmaya iyi gelir kanaatıyla, parça parça kıydı. Herkes ötesine, berisine sürmeğe başladı. Demek, bıçak kemiğe dayanınca padişahı öldürmekte, sadrazamı bin parça yapıp ilâç diye kullanmakta milletin korkusu ve pervası yoktur!

Hainlere, millet soyguncularına ibret! Kulaklarına küpe!!...

Fakat insafla düşünelim; millet bu cezayı padişaha ve onun sadrazamına vermeyip de kime vermeliydi?...

Millet Abdülhamit'e az mı dayandı?

II Abdülhamit  tam 33 yıl bu milleti en tabiî haklarından mahrum etti. Vatanı çöküntü ve yıkıntıya uğrattı. Millet sabretti. Bıçak kemiğe dayanınca, gerçi biraz geç oldu ama, mesele kökünden halledildi. Koca müstebit önce Selânik'te Alâaddin köşkünde hapsolundu. Sonra bütün ömrünü Beylerbeyi kasrında bitirdi. Bu ceza ona azdı. Çok azdı. Fakat milletler bilhassa, Türk milleti, çok âlicenaptır. Zalimlerine bile (1).

Bununla beraber, Ziya Paşanın dediği gibi:

"Zalimlere bir gün dedirir kudreti mevlâ

Tallahi lekad aserekellahü aleyna..."

Tarihin meşhur haini son halife Sultan VI. Mehmet Vahdeddin  ele alıyorum.

Bu adam, millet huzurundaki yeminini çiğnedi. Millet meclisini düşmanlara dağıttırdı. Milletvekillerinin ileri gelenlerini yine düşman eliyle yabancı memleketlere, Malta'ya sürdürdü. Şeyhülislâmı Dürrüzade Abdullah'a verdirdiği fetvalarla vatanı kurtarmaya çalışan mücahitlerin ölümünü şart koştu. Atatürk'ü idama mahkûm etti. Bütün bunlara rağmen kendine tekrar tekrar yapılan nasihatlara kulak asmadı. Vatan kurtulduğu, millet hürriyet ve istiklâline kavuştuğu gün, o da vatan düşmanlarıyla beraber kaçtı.

Saltanat kaldırıldı ve Cumhuriyet ilân olundu. İhtilâl hakkını bir millet bundan daha meşru bir surette kullanabilir mi?

Demek oluyor ki, Locke'un muarızları, olgulara değil, sübjektif fikirlere dayanmaktadırlar. Realiteler bunları yalana çıkarmaktadrılar.

Yine bu muarızlar diyorlar ki, bir an için millete ihtilâl hakkını tanıyalım... fakat, millet bunu kullandığı zaman, haklı kullandığını kim değerlendirecek?

Hakem kim olacaktır?...

Locke bu soruya kestirme karşılığını vermekte zorluk çekmemiştir.

O, kısaca diyor ki:

''Borçlunun, borcu verip vermediğini alacaklıdan daha iyi kim bilir ki?

Hükümet ve meclis, millete karşı birtakım ödevlerle borçludurlar. Bu ödevleri yapıp yapmadıklarını milletten daha iyi kim değerlendirebilir ki?''

Şüphe yok ki, alacaklı olan millettir... Borcun ödenip ödenmediğini ondan iyi kimse bilemez. Hakem kendisidir.

 

Locke teorisinin sentezi ve eleştirisi

 

Locke realiteyi çok iyi görmüştür. Milletlere ihtilâl hakkını tanımakla, onları iki büklüm itaat haline düşmekten korumuştur. İtalyalı Alfleri İstibdat adlı kitabında, istibdadı kabul etmek, ona itaat edebilmek için, insanın alçak yaradılışlı olması gerekir, diyor. Locke, bu teorisi ile insanı alçaklığa karşı korumaya çalışmaktadır. Şu ciheti derhal belirtelim ki Locke esas bir istibdat rejimi tanımaz. Locke, devleti, anlaşmaya dayandırır. Bu anlaşmadan, yürütme veya yasama kuvveti yolunu şaşırınca, millet ihtilâl hakkını ele alır. Çünkü anlaşmaya riayet edilmeyince, keyfi idare başgösterdi, milletlerin iradesi hiçe sayıldı, demektir. İstibdatla mücadele ise insanlığın en aziz hakkıdır. İstibdat yerine, ulus egemenliğini, millet iradesini kurmak ise, yine insanlığın en başta gelen bir borcudur.

Locke'u daha iyi anlayabilmek için onun tasarladığı devleti kısaca bilmek faydalı olur.. Bu büyük adama göre, devlet yok iken insanlık savaş haline geldi. Hüküm kuvvetlinin idi. Bu hale bir nihayet vermek için insanoğlu devleti kurdu. Kuvvetlinin, zayıfı ezmemesi için, devleti birtakım ödevlerle borçlandırdı. Hükümet veya meclis borçlarına riayet etmeyince, savaş hali tekrar geri geldi. Ve bu hal sözünü ettiğimiz anlaşma hükümlerinin yeniden kurulmasına kadar devam eder. İşte ihtilâl hakkı da budur (1).

Locke insan oğluna yaraşan bir devlet kurmuş ve bu devleti ulus egemenliğine, ulusun iradesine dayamıştır.

Bizce Locke teorisinin biricik eksiği şu cümleler içinde kısaca ifade olunabilir:

Locke, milletlerin ihtilâl hakkını dar bir çerçeve içinde, belli şartlar için düşünür. Bu şartlar dışında birtakım hâdiselerle karşılaşınca millet ne yapacaktır? Eli kolu bağlı oturacak, seyirci mi kalacaktır?

Bilmem anlatabiliyor muyum?

Bence, Locke'un hatası, milletlere ihtilâl hakkını kabul etmesinde değil; bu hakkı, sınırlı hallere sıkıştırmasındadır.

Milleti, ihtilâl hakkını kullanmakta mutlak surette serbest tanımalı idi.

 

İhtilâl ve Alman filizofu Kant'ın fikirleri

 

Kant, Locke'un aksine olarak, ihtilâli sevmez ve milletlere ihtilâl hakkı tanımaz.

 

Kant her şeyin yavaş yavaş, gelişme ile olacağına inanır. Halkı aydınlatma, hükümeti uyarma, insanlığa arzu ettiği şeyleri elde etmek için yeter, fikrinde bulunur. Bu suretle halk iyi hazırlanmış olacak ve bunun baskısı altında hükümet gereken reformu başaracaktır. Bu hususta en etkili araç olarak basını ileri sürer. Hükûmeti uyarma ve halkı aydınlatma vazifesini basın yapacak, lâfın kısası, gereken yeniliği yavaş yavaş basın empoze edecektir.

Kant'a göre ihtilâl menfur bir şeydir. İnsanlığın ilerlemesinde değil, gerilemesine yarar. Vücuda getirilmiş her şey ve bunların doğuracağı gelecekteki varlıklar, ihtilâl neticesinde yok olur. Ve işte bu, gerilemenin belli başlı âmilidir.

Bundan dolayıdır ki, Kant 1793 Fransız Anayasasını beğenmez. Bu kanunu, halkı, her an o uğursuz ihtilâle hazırlayan, tahrik eden biricik araç sayar.

Kant'a göre, bu Anayasanın, hakka uymayan, milletlere zararlı olan maddeleri şunlardır:

28, 33, 34, 35.

Bu maddelere göre, bir milletin, anayasasını istediği zaman tadile, değiştirmeğe yetkisi olduğu gibi, zorbalığa, zulme direnmeye de hakkı vardır.

Hele 35 inci madde, hükümet, halkın kaynaklarını tanımadığı zaman; isyan, ihtilâl halk için, hakların en kutsalı, ödevlerin en esaslısıdır, diyor.

Kant'ın manasız, haksız, tehlikeli bulduğu kayıtlar işte bunlardır.

Şu cihetle belirtebilirz ki, Kant, Rousseau'nun hayranıdır. Onun fikirlerini benimser ve mutlak surette doğru bulur.

Bu yüzden denebilir ki, Kant, az çok çelişmeye düşmektedir. Çünkü Rousseau, ihtilâlcidir.

Rousseau diyor ki:

''Düşündüğüm şeyleri yapmak isterdim. Yapmak elimden gelmediği için, yazdım. Yapmayı başkalarına, yapabileceklere bırakıyorum.'' (1)

Bundan ne çıkar? denilemez.

Bundan çıkan, ihtilâldir. Zira Rousseau, yepyeni bir düzene göre kurulmuş, yepyeni bir kanun düşünüyordu. Eski düzeneği yıkmayı düşünüyordu. Bu ise, ihtilâl ile başarılacaktı. Rousseau bunu istiyor, fakat gerekli kudreti, cesareti kendinde bulamıyordu. Dileğini, Robespirer'ler, Danton'lar yerine getireceklerdi.

Getirdiler.

İşte, Kant'ın ihtilâl hakkını, milletlere tanımamakla düştüğü çelişiklik!

Kant haklı mı?

Şüphe yok ki ihtilâl hakkını sık sık kullanmak, bir fenalıktır. Her şeyde olduğu gibi, bu da zarar verir.

Fakat, tarih ve tarihin realiteleri gösteriyor ki, milletler bu hakkı kötüye kullanmıyorlar. Bu sebepten bunda korkulacak bir şey yoktur. Korkulacak şey, böyle bir hakkı milletlere inkâr etmektir. Böyle bir hakkın milletlere inkâr edilmesi, onları her türlü idareye karşı iki büklüm bir itaate, uyuşukluğa, alçalmaya yöneltmektir. Her idareye, her emre başüstüne demeye, alıştırılmış bir millet ölmüştür.

Allah rahmet eylesin!..

Kant; milletlere ihtilâl hakkını inkâra gideceğine, hükümetlere, milletlerin ihtiyacına göre hareketi, mutlak bir vazife olarak yükseleydi, daha uygun düşerdi.

Meselenin düğümü asıl şu noktadadır: Kant devlet ve hükümeti bağımsız bir otorite; belki de milletin üstünde, ayrı bir varlık tanımaktadır. Bu kutsî varlığa isyan, ihtilâl, büyük bir günah gibi görülmektedir.

Millet, devlet, hükümet ayrı şeyler değildir. Hepsi bir anlamdadır ve hepsi millettir. Milletten başka bir şey yoktur. Ondan başka hiç bir şey olmayınca, herşey onun içindir. O ne derse, o olacaktır. Milletin dediği olmayınca, yapılmayınca, millet istediğini yapmak için her vasıtaya başvurarak; iradesini, hükmünü yürütmek hak ve yetkisine maliktir. Hizmetçinin efendiye kafa tutmak hakkı ve yetkisi yoktur. Olamaz ve olamayacaktır.

Kant'ın milletin arzusuna ulaşabilmesi için, gösterdiği vasıta pek gülünçtür.

Kant, basını kullanmayı tavsiye ediyor!...

Fakat düşünebiliriz ki, basın soyut bir anlam değildir. Bunu insanlar idare eder. İnsanlar iyi de olabilirler, kötü de...

İş başında bulunan bir hükümet, basını elde ederse ne olacak?...

Basın elde edilebilir mi, ve nasıl?

Binbir suretle!...

Para ile.

Zorla (1).

Ve nihayet gazeteleri kapamak, gazetecileri; hem de kanuna uydurarak hapsetmek suretiyle hükümet basının hakkından pekalâ gelebilir.

Bu takdirde ne olacak?...

Sağ olsaydı, bunun cevabını büyük Kant'tan pekalâ bekleyebilirdik. Fakat madem ki sağ değildir; karşılığını onun yerine biz verelim.

Hükümet basının hakkından gelince, ihtilâl hakkı da günah sayılınca olacak şudur:

Millet, kollarını kavuşturacak, mumunu yakıp derdine yanacak!

Geçmişte ve herhalde, tarih, buna, az mı şahit oldu?

 II. Abdülhamit, basına ağız açtırdı mı?... Ağız açmak isteyenlerin ağzını yırtmadı mı?

İtalya'da Mussolini, Almanya'da Hitler, İspanya'da Franko gazetelere ağız açtırdılar mı? Ağız açtırmak şöyle dursun, kendi rejimlerini alkışlatmadılar mı?

Bir hükümet daha ileri de gidebilir. Kanunî baskı yapar ki, istibdatların en tehlikelisi de budur. Kanunla basının ağzını tıkar.

Fakat böyle olacağına, millet mumunu yakıp da derdine yanacağına, böyle bir hale düşeceğine, ihtilâl yaparsa da kendini bu hale düşürenlerin başında mum yaksa, daha iyi ve daha doğru olmaz mı?

Bunda şüphe edilmemelidir.

Tarih diyor ki, lüzumunda ihtilâl çıkartmak milletler için uğursuz değil, mutlu neticeler verdi.

Bu muhakkaktır.

Uzaklara gitmek gerekmez. Türk milleti 1918'de ihtilâl hakkını kullanmasaydı, bugünü yaratamazdı. Ne Türk'ün vatanı, ne Türk Cumhuriyeti, hatta ne de Türklük kalırdı.

İngilizler meşhur ihtilâllerini yapmasalardı, bugünkü İngiltere doğar mıydı? (1)

1789 Fransa İhtilâli olmasaydı; insanlık bugünkü manasıyla var olur mu idi? (2)

İhtilâlde hayat vardır.

Uyuşuklukta da ölüm vardır.

*

İhtilâl ve Schopenhauer'in fikirleri

 

Schopenhauer diyor ki:

''Elde etmek istediğimiz her şey, bize karşı koyuyor. Her şeyi iradesine rağmen yenmek gereklidir. Tarih, bize savaştan, fitneden başka bir şey göstermiyor. Barış seneleri, kısa fotoğraf pozlarına benziyor. Bütün bir piyes seyrimde bir defa rastlanan bir antrakt gibi! İnsan hayatı, ebedî bir savaş, bir kavgadır. Yalnız soyut (abstrait) fenalıklara, sefalete, sıkıntıya değil, bütün diğer insanlara karşı da böyle. Hayat mütarekesiz bir savaştır, bir kavgadır. Orada, silâh elde ölünür.''

Hayatın acılarına; yürümeyi zorlayan, acele ettiren zamanın sürati de katılır ve bize soluk aldırmaz. Bu, her bir ferdin arkasında, forsalarını kamçılayan gardiyan gibi durur (1).

Alman filozofu Schopenhauer, Kant'ın tam zıttı olarak ihtilâlcidir. Hattâ bundan fazla birşey... O, hayatın kendisini bile ihtilâl kabul eder. Hayat Schopenhauer'e göre fasılasız bir döğüştür! İhtilâl sadece bir hak değil, o; sadece tabiî bir olaydır. İnsanlar sükûnet istese bile, hayat buna izin vermiyor. O; insafsız bir gardiyandır ki, forsa halinde yaşıyan insanları, elindeki tel kırbacıyla boyuna kamçılamaktadır! Hayatta dur durak yok. Boyuna onu aşmak ve didişmek var. İşte Schopenhauer'in hayat denilen hay huydan anladığı.

Türkçe bir mısra ile, Schopenhauer'i şöyle kısaltmak mümkündür:

''Bir gül koparılmıyor emeksiz'' (1)

*

İhtilâl ve Schmoller'in fikirleri.

Yine Alman iktisatçılarından Schmoller, Kant gibi ihtilâlden hoşlanmaz. Ona göre gerekli olan şey ekonomik, sosyal, siyasal tahrikleri, sebepleriyle iyi anlamaktır. Sosyal kaynaşma fena bir şey değildir. Bu, felâketler kadar, iyi neticeler de verir. Buna 1815'ten 1848'e kadar süren İngiltere'deki tahrikler şahittir. Fenalık meseleyi iyi koyamamaktır. Fenalık gerektiğinde reform lüzumunu anlamamakta ve böylelikle ihtilâle yer hazırlamaktadır.

İhtilâl, daima bir talih oyunudur. Bu oyunda kazançtan çok, kaybetme vardır. İhtilâl kurşunu, daima hedefi aşar. İhtilâli her zaman kaytaklık (gericilik) izler. Bu ise ihtilâlden daha müthiş, daha zâlimanedir. Fakat mutlaka gerekli, mutlaka sakınılması kabil olmayan bir ihtilâl yoktur. Her ihtilâlin güne, ihtiyaca uygun bir ıslahat ile önüne geçilebilir, yoksa yalnız kuvvetle geçilemez. Tarihin bütün ilerleme hamleleri ihtilâlde değil, ıslahattadır.

Schmoller'in dilekleri, tavsiyeleri çok güzel ve çok çekicidir. Fakat, zayıf yeri, realitelerle, tarihin verimleriyle uygun düşmemesidir. Büyük iktisatçıya göre (her ihtilâlin güne, ihtiyaca uygun bir ıslahat ile önüne geçilebilir,) çok doğru. Fakat bu ıslahatı kim yapacak.

Hükümet mi?...

Problemin karşılığı bu ise -ki bu olması lâzımdır- işleri çok yüzeyde düşünmektir. Zamanımız toplumları çeşitli menfaatleri temsil eden, çeşitli sosyal sınıflardan kurulmakta ve bu sınıfların devamlı çatışması halindedir. Hükümet ise, en kuvvetli sınıfın, zamanımızda, burjuvaların hizmetindedir. Hükümetin durumu bu oldukça, kendisinden kümelere doğru ıslahat nasıl beklenebilir? Hattâ hükümet bu ıslahatın taraftarı olan dahi, bu dileğini nasıl başarabilir? Her şeden evvel egemen sınıfın buna razı olması şarttır.

Tarih, egemen sınıfın buna kolay kolay razı olmadığını gösteriyor.

Eski Yunan'da, İspartalılar zamanında Cleman ve Agis ihtilâlsiz ıslahat yapmak istedikleri halde birincisi çıkarlarına dokunulanlar tarafından, ikincisi dış düşmanlar tarafından ortadan kaldırıldılar, hele birincisi; anası ve büyük anasıyla beraber katlolundu. Bunların bütün bu güzel maksatlarından ortada sadece, kanlı bir hatıra, yahut hoşça bir seda kaldı.

Nitekim Agis'in anası Agistrata boğulurken:

"Bizim ölümümüzden İspartanın saadeti, selâmeti doğsun!"

Diye bağırmıştı (1).

XVI. Louis gelmekte olan kanlı ihtilâli önlemek için, birtakım vergi, ıslahatına teşebbüs etmiş bulunuyordu. Zadegânların şiddetli karşı duruşu karşısında kalınca vazgeçmeye mecbur oldu. İnat etseydi zadegânların elinde yok olacaktı.

Görülüyordu ki, büyük ekonomist, hemşehrisi büyük filozof Kant gibi realiteden uzak teorilerle meşguldür.

Haksızlığı yola getirmenin tek çaresi, ihtilâl hakkını kullanmaktır.

 

İhtilâl ve Nietzsche'nin fikirleri

 

Nietzsche, samimî eserler istiyor. Genel anlamıyla samimî eserler... candan iş istiyor. Hep ve yalnız okuyanlara; tembeller! diye haykırıyor. Bunlar sadece seyircilerdir. Nietzsche bunu istemiyor, iş başarılmasını arzu ediyor. Bu hususta en samimî, halkı buluyor ve onu seviyor. Çünkü o, seyirci değil işçidir.

Nietzsche ilerleyişin gelişme ile, ıslahatla değil, ihtilâlle olacağını açıkça işaretliyor; düşüncelerini dağlarla, tepelerle sembolize ederek diyor ki:

''Dağlar arasında en kısa yol, tepeden tepeye aşılanıdır. Bu yolları aşabilmek için bacakların uzun ve güçlü olması lâzımdır.''

Nietzsche'nin tekâmülcü, ıslahatçı, baştan savmacı olmadığı açıktır. O, bir hamlede hedefe varılmasını istemektedir. Nietzsche halkı o kadar sever ki, onu, Allah'ın bir evrimi yapar. Diyor ki:

''Önce ruh Allah idi. Sonra insan oldu, şimdi de halktır.

Nietshe samimiyeti, hareketi de şu suretle tebarüz ettirmektedir:

''Yazlan şeyler içinde, sevdiğim tek şey kendi kanıyla yazılandır. Kanla yazmak, kanın ruh olduğunu öğretecektir. Hep o yalnız okuyan tembellere lânet ediyorum. Herkeste boyuna okumak hakkı olsaydı, bu gitgide kokutur ve bozardı. Yazılan yazıyı değil, fikri de!''

Nietzsche ilerlemeyi bile kabul etmiyor. Her şeyin ihtilâl ile hallini istiyor.

İhtilâl ve Fransız âlimi Paul Janey'nin fikirleri

 

''Bir ihtilâlin haklı olduğunu önceden tesbit eden bir ölçü yoktur, bu bir takdir meselesidir. Bu yolda verilecek hüküm, tarihe ve felsefi hak bakımlarına dayanmalıdır.

Bir milletin; hükümetini, hükümet şeklini değiştirmek hakkı olup olmadığını sormaksızın deriz ki, o, bir müddet kendini muhafaza etmek için, yarattığı müesseseler uğruna kurban edilemez.''

 

Hak bakımından Fransız ihtilâli

 

Janey; bu prensibi Fransa İhtilâli'ne uyguluyor.

Diyor ki:

''1789'da Fransa krallığı sadece güçten yoksun kalmamıştı. Fakat kendi kendini güçsüz ilân etmişti. Bunun üzerine 'Etats generaux' adı verilen, millet meclisine baş vurdu. Krallık her vasıtayı denedikten ve hükümet etmek imkânını mutlak surette bulamadıktan sonra, milleti topladı, bu hareket tarzıyla, hükümet mutlakıyetten vazgeçmiş oluyordu. Zira, nasıl ki, sorumsuz yetki olmazsa, yetkisiz sorumluluk da olamaz. Milletin, milletin en kalabalık kısmının, yani milletin çalışkan ve üretici kısmının ki -bundan devletin maliyesini kurtarması isteniyordu- işte bu kısmında gelecek için teminat almaya hakkı vardı. Netice itibarıyla halk, üstüne çöken yüklerden de kurtulmuş olacaktı. Bu suretle derebeyliğin ve mutlakiyet krallığının kaldırılması kapalı olarak kabul edilmiş oluyordu.

Bu iki nokta Fransız İhtilâli'nin, iki maddesidir. Prensip itibarıyla yalnız doğru değil, haklıdır da.

Sonraki olayları, menfaat anlaşmazlıkları, ihtiraslar, dış anlaşmazlıklar doğurdu, sapma, yıkma işlerine gelince, bunlar o meselelerdir ki bu hususta hüküm vermek tarihe aittir. Bu gün dahi Fransız İhtilâli'ni savunanlar, onun bütün safhalarını, vukuat ve kazalarını kabule hiçbir şekilde mecbur değildirler.

Bu ihtilâlin esası, eski rejimin kaldırılmasıdır. Eski rejim ise kudretsizlik yüzünden yerini bırakıyordu. İhtilâlin tekâmül ve inkişafında ne hatası, ne suçu olursa olsun gerçekte doğrudur.''

Ben, Paul Janey'nin fikirlerini biraz karışık, biraz da çelişik buluyorum. Aynı zamanda pratik de değildir.

Paul Janey'nin fikirleri çelişiktir. Çünkü bir milletin nihayet kendi maddî ve manevî saadeti için varlık verdiği kurumlarına kurban edilemeyeceğini bizzat Paul Janey ileri sürdüğü halde, Fransız İhtilâli'nin, hükümetin istek ve müsaadesıyla başarıldığını kaydederek, onu bu yönden haklı göstermek istiyor. Ya krallık, Etats generaux'yu toplantıya çağırmamış, mali güçlükleri ortaya koymamış olsaydı, ne olacaktı? Millet haklı olmak için, onun davetine kadar bekleyecek, ıstıraplara katlanacak ve iki büklüm bir itaat mi göstereckti?

Janey'nin analizine göre; evet.

Fakat bence hiçbir vakit!

P. Janey'nin ortaya koyduğu esasları; Türk, İngiliz, Rus ihtilâllerine uyguladığımız zaman, bunları haksız görmemiz gerekir. Zira, Türk ihtilâli hain bir sultan - halifenin ve onun hükümetlerinin sonuna kadar yaptıkları saldırı ve savunmaları kıra kıra kazanılmıştır. İngilizler ihtilâllerini ve bunların verimi olan şartları, krallarının, kral hükümetlerinin inat ve savunmalarına rağmen, hem de kral başları keserek aldılar!

Hele Ruslar!..

Paul Janey'nin fikirleri ile bunları nasıl izah edebiliriz?

Bence Fransız bilgininin en doğru görüş ve düşünüşü şu noktada toplanır.

''Bir millet saadeti için varlık verdiği kurumlara kurban edilemez.''

Gerektiğinde herhangi bir ihtilâl yine bu prensiple izah edilmelidir.

Milletin kurban edilmek üzere olduğunu kim değerlendirecek?

Locke'un dediği gibi bizzat milletin kendisi:

Ve Namık Kemal'in dediği gibi:

''Milleti kurban edenler, millete kurban olur.''

Şuracıkta, Paul Janey lehine bir noktacığı daha aydınlatmak isterim.

Olabilir ki, Janey, Fransız İhtilâli'ni halk bakımından eleştirirken onu bu suretle açıklaması, yalnız ve sadece bu yönden haklı gösterileceğinden değil, fakat bu bakımdan da açıklanabilmesi mümkün olacağındandır. Buna diyecek yok. Ancak fikir aydınlık değildir.

İhtilâl ve Jean Jaurés'in fikirleri.

''İhtilâlin adamları, fırtınalar içinde, dimdik ayakta durdular. Korkunç boraların yıldırımları içinde gözlerini kırpmadılar. Korkaklar gibi, yüzlerini örtmediler.

Halkları, ekonomik gelişmeler, tam hakikatlere giden hareketler; acıları, zorbalıkları, ölümleri hiçe sayan heyecanlı vicdanlar yükseltir.'' diyor.

Jaurés'e eklenecek fikrimiz yoktur. Fikirlerini olduğu gibi benimsiyoruz.

Bir tek cümle eklemek gerekirse, o da şudur:

Türk genci! Atatürk'ün sana emanet ettiği Cumhuriyeti korurken, sen de dimdik ayakta duracaksın, sen de, şimşekli boraların yıldırımları içinde göz kırpmadan bekleyeceksin..

Alınlar yüksekte... gözler ilerde!

Aşacağın yollar uzundur. Taşlı, çakıllıdır... Sen bu mesafeleri gerektiğinde yalın ayak aşacaksın... Ayakların kanayacak, acıyacaktır... Fakat mutlaka aşacaksın. Mesafeler kanayan ayaklarının altında bitecek... taşlarıyla, çakıllarıyla eriyecek, amacına yol açacaktır.

Kalpler yüksekte hep ve daima ileri!

J.J. Roussea'ya göre:

Egemenlik kayıtsız ve şartsız ulusundur. O, kurumlarında istediği gibi tasarruf eder. Hattâ kral, Sultan, prens bunlar, egemenliğin ortağı değildirler. Görülegelen memurlardır... Millet, istediği vakit bunlara kapıyı gösterebilir. Kendilerine yol verilince birşey iddia edemezler; iddia etmeye hakları yoktur.

Rousseau:

''Düşündüğüm şeyleri yapmak isterdim.. Yapmak elimden gelmediği için yazdım.Yapmayı başkalarına, yapabileceklere bırakıyorum'' diyor.

Rousseau'nun fikirlerine ekleyecek bir şeyimiz yoktur. Açıktır. Ve ihtilâlcidir.

Amerikalı meşhur Ceferson ''Her yirmi senede bir, mutlaka bir ihtilâl olması, her millet için iyidir'' derdi. Ve bunu âdeta iman ile söylerdi. İhtilâli insanlığın yükselmesine, ilerlemesine belli başlı bir vasıta sayıyordu.

''Milletlerin ihtilâl hakkı, tartışma götürmez, milletlerin kurumlarını değiştirebilmeleri en tabiî haklarındandır. Bunları değiştirmemek, milletlerin mukadderatıyla uzlaşamaz. Zira yeryüzünde insanın mânası, evrim ve gelişmedir... Evrim ve gelişmedeki engelleri kaldırmak onun yaşama hakkıdır. İnsanın yaşama hakkı inkâr edilebilir mi?

Milletler amaçlarını yitiren kurumları değiştirebilecekleri gibi kaldırabilirler de. Bir kurum yoktur ki ferdin, kamunun evrim ve gelişme gayesini sürekli olarak tutabilsin. Tutamaz. Bu, mümkün değildir. Değişmez prensip yoktur, fena kurumların yeni düzene karşıt olanların mutlaka değiştirilmeleri, kaldırılmaları birer gerekçedir. Kötü müesseseler; boğucu, çürük saman ateşine benzerler. Bunların söndürülmesi gerekir. İyilerine gelince, bunlar da aydınlata aydınlata kendi kendilerini yer ve bitirirler.''

Fichte'nin görüş ve analizleri sağduyunun tam verimidir. Bunları oldukları gibi benimsemekten başka ne yapılabilir?

Hele ''değişmez prensip yoktur'' tezi, bükülmek kabul etmez, taştan bir hakikattir. Ebedî olduklarını iddia eden Gök kitapları bile yerlerini zamanın icaplarına bırakıyorlar... İşte Tevrat, işte İncil, işte Kuran. Hattâ bunları gönderen "Allah" bile anlamını değiştiriyor. Bazen büsbütün yitiriyor. Rus komünist ihtilâlinde duvarlara yapıştırılan levhalarda:

''Allah tarihe karıştı!''

ibareleri görülüyordu.

Voltaire, Pareto gibi filozof ve sosyologlar, ''Allah insanları değil; insanlar Allahı yarattılar'' diyor (1).

Bu hakikatler karşısında, hakikat olan yeni nizam karşısında, anlamını yitirip tutunmakta ısrar eden kurumlara ve varlıklara karşı milletlerin ihtilâl hakkı nasıl inkâr olunabilir? Bunu inkâr, milletlerin yaşama hakkını inkâra varır.

Bilimsel sosyalizmin şefleri Karl Marx ile Engels de dereceli ıslahatı kabul etmezler. Bunlara göre ihtilâl zorla ve silâhla başarılır. İhtilâli, üretim sistemlerindeki radikal değişiklikler tamamlar. Medeniyetler ancak üretim sistemleriyle ifade edilir ve açıklanır.

Marx diyor ki, (1) ''Toplumun ekonomik bünyesi; üzerinde yükselen siyasal, moral hukukî binanın maddî temelidir. Esasıdır. Sosyal vicdanın zaman zaman aldığı şekiller, anlayışlar toplumun bünyesini yapan ekonomik sistemle ilgilidir. Maddî hayattaki üretim metodu, sosyal, siyasal, psikolojik ve moral hayatın durumlarını tayin eder.''

Karl Marx'a ve Engels'e göre; ihtilâl demek eski toplumun sinesinde yeni unsurların, yeni sebeplerin gelişmesi demektir. Bu yeni unsurlar, eski toplumun unsurlarını yenecek kuvveti kazanınca, eskilik yerini yeniliğe bırakır.

Bu fikirleri, kısaca açıklamadan önce, ihtilâl ve sebepleri hakkında en esaslı görüşü belirtmiş olduklarını söylememiz gerekir.

Komünizm, amaç edindiği rejimi kurabilmek için, ilk hamlede, bugün mevcut, üretim metodunu değiştirmeyi prensip olarak kabul etmiştir (2). Bugünkü üretim metodu serbesttir ve ferdîdir. Komünizm bunu kollektif hale koyacaktır. Üretim kollektif hale gelince toplumun bugünkü esasları da değişecektir. Serbest rekabet sistemi kalkacak, yerini komün idareleri alacaktır. Bu suretle sosyal, moral, ekonomik ve siyasal rejim de bugünkünden bambaşka bir manada görünecektir. Bunu geniş ölçüde açıklamayı, rejimlerin mukayesesiyle ilgili bölüme bırakalım.

Şu ciheti de belirtmeliyim ki; ben komünist değilim. Türk milliyetçisiyim. Böyle doğdum, böyle öleceğim. Türk birliğinin bir gün hakikat olacağına inancım vardır. Ben görmesem bile, gözlerimi dünyaya onun rüyaları içinde kapayacağım. Tıpkı Uhud şehidi Said ankedotu gibi (1) Peygamberimizin arkadaşlarından Sadi, Uhud'da şehit olarak ölürken başucunda bulunanlara demiş ki: ''Gidiniz!... Peygamber'e deyiniz ki, onun şehitlere müjdelediği cennetleri görüyorum ve şimdi oraya girmek üzere bulunuyorum"!'' Said Müslümanlığa bu kadar inanmıştı. Ben de Türk birliğine bundan fazla inanıyorum. Onu görüyorum. Yarının tarihi, yeni bölümlerini Türk birliğiyle açacaktır. Dünya, sükûnunu bu bölümler içinde bulacaktır. Kâşgırlı Mahmud'un ''Divan-ı Lügat'it Türk''ünde dediği gibi: ''Tanrı; Türkü, insanlık, şerirlerden, şakilerden kurtulsun diye yarattı'' (2).

Fakat Marx'ın görüşlerinden, ilmî tahlillerinden, metotlarından hak ve hakikatler lehine istifade edilecek çok şeyler vardır.

Clemenceau, Dokuz Konferans adlı eserinde bu hususta şunları söylüyor:

''Cumhuriyetçi ve demokrat doğdum. Cumhuriyetçi ve demokrat öleceğim. Fakat itiraf etmek lazımdır ki Marx'ın kritiklerinden demokrasi hesabına çok faydalandım. Demokrasinin zayıf, sakat yerlerini Marx'ın bu rejime indirdiği kritik kırbacının darbeleri altında gördüm. Bende, onları tamamlamak duygusunu bu kritikler uyandırdı.''

Bir hakikat kaybolmamalıdır, gizli kalmamalıdır. Velev ki, bu hakikat hasım tarafından gelse bile. Hakikatler gizlenmeseydi bugün insanlık binlerce yıllık bir ilerlemeyi gerçekleştirmiş olurdu.

Türk Cumhuriyeti, bütün hakikatlerin, bütün çıplaklığıyla ortaya konulmalarının bir verimidir.

Lenin'in ''Devlet ve İhtilâl" adındaki eseri okununca, insanlığın mutlu olması için yazarın ihtilâlden başka çare görmediği açıkça anlaşılır. O kadar ki, bu adam, Rousseau'nun aksine olarak yazmaktan ziyade, yapmaktan hoşlanıyor.

Devlet ve ihtilâl'in son faslını yazmamıştır. ''Bu bölümü yazmaya vakit bulamadım, yaptım. Yapmak yazmaktan güzeldir. Son bölümü okumak isteyenler, Rusya'da yaratılan eseri, gözden geçirsinler!'' diyor.

Bir kere daha anlamış oluyoruz ki: Lenin Rousseau'nun tam zıddıdır. İkisi de ihtilâlci. Fakat Rousseau yapamıyor, yazıyor. Lenin hem yazıyor, hem de yapıyor. Bununla beraber Rousseau ''Toplum sözleşmesi'' Jakobenlerin elinde kutsal kitap hükmünü sürdü. Ve bütün dünya rejimlerinin mukadderatını tayinde etkili oldu. Hem de pek çok. Bu bakımdan K. Marx'ın Kapital'inden daha bahtlıdır denebilir.

Şu cihet de kayda değer ki, Lenin'in hayatı baştanbaşa, dava uğrunda bir feragat örneğidir. Arkadaşı Troçki ilk ihtilâli anlatırken şunları söyler (1):

''Basit bir oda içinde ihtilâli idare ediyordu.

Her taraftan boyuna telefon haberleri geliyordu. Günlerce uyumamıştık. Perişan halde idik. Katı bir kanape üzerinde yanyana biraz uyku kestirmek istedik. Hemşiresi odaya girdi. Zafer müjdeledi, toplantıya gittik!''

Atatürk, Lenin'in de aksine olarak yazmaktan değil yalnız yapmaktan hoşlanıyor. Büyük Nutuk ve ona ilişik vesikalar kitabını, işler başarıldıktan sonra yazdı. O yapmadan yazmıyor.

Yapmadan lâf yok.

Yaptıktan sonra anlatma, hesap verme var!

Atatürk, hayatı şöyle anlatıyor:

''Efendiler, bilirsiniz ki, hayat demek, mücadele, müsademe demektir. Hayatta muvaffakıyet mutlaka mücadelede muvaffakıyetle mümkündür. Bu da, manen ve maddeten kuvvete, kudrete istinat eder bir keyfiyettir.Bir de; insanların meşgul olduğu mesail, maruz kaldığı bilcümle mehalik, istihsal ettiği muvaffakıyetler, maşerî, umumî bir mücadelenin dalgaları içinden tevellüt edegelmiştir. Akvamı şarkıyenin, Akvamı garbiyeye taarruz ve hücumu tarihin belli başlı bir safhasıdır. Akvamı şarkıye miyanında, Türk unsurunun başta ve en kavi olduğu malûmdur. Filhakkika Türkler, kableislâm ve badelislâm, Avrupa içerisine girmişler, taarruzlar, istilâlar yapmışlardır. Garba taarruz eden ve istilâlarını İspanya'da Fransa hudutlarına kadar temdit eden Araplar da vardır. Fakat, efendiler, her taarruza karşı, daima, mukabil taarruz düşünmek lazımdır. Mukabil taarruz ihtimalini düşünmeden ve ona karşı emniyete şayan tedbir bulmadan hareket edenlerin âkıbeti, mağlûp ve münhezim olmaktır, münkariz olmaktır.

Garbın, Araplara mukabil taarruzu, Endülüs'te acı ve şayanı ibret bir felâketi tarihiye ile başladı. Fakat, orada bitmedi. Takip Afrika şimalinde devam etti. Attilâ'nın Fransa ve Garbî Roma topraklarına kadar teşmil edilmiş olan imparatorluğunu hatırladıktan sonra, Selçuk Devleti enkazı üzerinde teşekkül eden Osmanlı Devletinin, İstanbul'da Şarkî Roma İmparatorluğunun taç ve tahtına sahip olduğu devirlere ırcai nazar edelim. Osmanlı tacidarları içinde, Almanya'yı, Garbî Roma'yı zaptü istilâ ederek muazzam bir imparatorluk kurmak teşebbüsünde bulunmuş olan vardı. Yine, bu hükümdarlardan biri, bütün İslâm âlemini bir noktaya raptederek sevk ve idare etmeyi düşündü. Bu emelin sevkiyle Suriye'yi, Mısır'ı zaptetti. Halife unvanını takındı. Diğer bir sultan da hem Avrupayı zaptetmek, hem âlemi İslâmı hükmü ve idaresi altına almak gayesini takip etti. Garbın mütemadî mukabil taarruzu, İslâm âleminin hoşnutsuzluğu ve isyanı ve böyle cihangirâne tasavvurlar ve emellerin aynı hudut içine aldığı muhtelif unusrların ademi imtizaçları, binnetice emsali gibi Osmanlı İmparatorluğunu da, tarihin sinesine tevdi etti.''

Türk Şef'in nutku, o eserdir ki, günün birinde, milletlerden birisi, istiklâlini, hürriyetini, bütün varlığını kaybetmek tehlikesine mâruz kalsa, hatta kaybetse bile bunların nasıl kurtarılacağını öğreten bir düstur, gösteren bir formüdür.

Anarşistler

 

Büyük milletlere mensup birçok bilginlerin, ihtilâl hakkındaki fikirlerinden bahsetmiş, onları analiz ve kritik etmiş bulunuyoruz. Bu meyanda anarşistler için de birkaç söz söylemek yersiz olmayacaktır.

Anarşistler de komünistler gibi tasavvur ettikleri yeni düzeni ancak ve mutlak ihtilâl vasıtasıyla kurulabileceğini kabul ederler. Civciv hayata kavuşmak için, nasıl ki, yumurtayı içinden kırıp parçalamak mecburiyetinde ise, insanlık da yeni hayata ulaşmak için aynı suretle eski hayatı yıkıp devirmek mecburiyetindedirler.

Anarşistlerin esas davaları şu cümle içinde kısaltılabilir. Devleti kaldırmak! Anarşistlere göre bütün fenalıkların başı devlettir. Zorbalık, zulüm her şey buradan geliyor. İnsanoğlu bu kurumu ortadan kaldırdığı gün rahat nefes alacak ve gerçek hürriyetine kavuşacaktır. Bu da müthiş bir ihtilâl ile başarılacaktır. İnsanlık devletsiz kalınca kuvvetliler zayıfları ezmeyecek mi? Bugün şikâyet edilen haksızlıklar devlet ortadan kalkınca fazlasıyle artmayacak mı?

Anarşistler buna hayır! diyorlar. Çünkü ferde verilecek kültür ve terbiye onu devletten, devlet baskısından doygun (müstağni) kılacaktır fikrindedirler.

Bu ne dereceye kadar doğru bir davadır? Cevabını bugün mevcut meslekleri karşılaştırırken vereceğiz.

Zaman zaman anarşistler tehlikeli bir hal aldıklarından hemen bütün devletlerce şiddetle takip edildiler ve edilmektedirler.

Bunların çokça bulundukları yerler arasında İspanya, İtalya, Belçika sayılabilir.

Anarşistler, ilk yapacakları işler arasında bilhassa hükümdar katlini amaç edinmişlerdir. İsviçre'nin Cenevre kantonunda bir İtalyan anarşist tarafından işlenen cinayet pek karakteristiktir.

Anarşist, Cenevre'de Avusturya İmparatoru Fransuva Josef'i bekliyordu. Halbuki imparatoriçe gelmişti. Gölde gezinmek için vapura bineceği sırada imparatoriçeyi şişledi. Biraz sonra hükümdar ölmüştü. Anarşist yakalandı...

Sorguya çekildiği zaman:

İmparatoru öldürmek için gelmiş olduğunu, fakat imparatorun gelmediğini öğrenince emeğinin yabana gitmemesi için imparatoriçeyi öldürmüş olduğunu söylemişti. Dünya, hükümdar aileleri fertlerinden birini eksiltmiş olmakla öğünüyordu!

Katil anarşist, müebbet hapse mahkûm oldu. Yirmi sene yattıktan sonra onu bir gün odasında bel kayışından asılmış olarak buldular.

Kendi kendini öldürmüştü.

 

Kropotkine, Bakonine anarşizmin büyük şefleridir

 

Kropotkine'in La grande revalution adındaki eserleri pek meşhurdur.

Cropotkine diyor ki:

''Hayatta hükümdarların son anları milletlerin zafer arabalarına koşulmak ve kamçı darbeleri altında onları çekmekle bitecektir. Devlet böyle bitecektir!''

Tarih ne diyor?

Ve Realiteler

 

Birçok büyük dinledik. Bunların ihtilâl ile ilgili muhtelif fikirleri üzerinde düşündük. Büyük olayları kısa da olsa gözden geçirdik. Şimdi de tarihi ve realiteleri dinlememiz ve gözden geçirmemiz faydalı olacaktır.

Dinlediğimiz, etüt ettiğimiz fikirlerin hangilerinde isabet vardır?

Bunların hangilerinde isabet yoktur?

Bize bu soruların karşılığını en kestirme yoldan tarih söyleyecektir.

Bir milletin ihtilâl hakkı var mı, yok mu?

Bu sorunun lehinde ve aleyhinde çok söyleyenler olduğunu biliyoruz. Soruya evet diyenler olduğu gibi hayır diyenler de az değildir... Bunları bir yana bırakalım. Tatbikata bakalım.

Tarihte hakikat ne yolda ortaya çıkmıştır?

Bunlar kendilerini ne yolda göstermişlerdir?

Filozoflar ne derlerse desinler, ne yolda düşünürlerse düşünsünler... benim tarihin verimi olarak bildiğim, gördüğüm realite şudur:

Milletler haklarına kavuşmak için ihtilâl yapıyorlar.

Milletler haklarına ihtilâl ile kavuşuyorlar.

Bu iş başka türlü olmuyor.

İş başında bulunanlar, milletlerin muhtaç oldukları yenilikleri, rica ile, niyaz ile kabul etmiyorlar. En küçük ıslahata bile razı olmuyorlar. Aklın ve mantığın icaplarına uymuyorlar. Akıl ve mantık zorunlulukları, silâhla takviye edilincedir ki, iş başındakilere (Pekiyi!) dedirtmek mümkün oluyor! Bunun aksi tarihte nadir değil enderdir.

Mesela:

Japon Mikado'su milletine yeni, modern bir rejim vermeye razı oldu. İran Şahı Muzaffereddin İran'a meşrutiyeti vermiş.

Fakat tarihin bu husustaki cömertliği pek kıttır. Tarih böylelerini yetiştirmekte pek kısırdır. Milletlerin mukadderatı genel kurallar dışında kalan böyle şazlara (ayrık) bağlanamaz.

Saati çalıp da, hayatî zorlamalar kendilerini gösterince hakka kavuşmanın çaresi ihtilâl oluyor. Binbir tecrübe bunu gösteriyor.

İhtilâl iyi bir şey midir?

Bunu bilmem, fazla uğraşmayı da gerekli görmüyorum. Bildiğim bir şey varsa o da şudur:

Milletler haklarına ihtilâl ile kavuşuyorlar.

Bu, doğru veya eğri olabilir. Fakat, tarihin verimidir. Dönmez ve şaşmaz bir verim.

Buna bir nevi determinizm gözüyle de bakabiliriz ve bilim yönünden aldanmış olmayız.

Bu soru üzerinde biraz durmamız vakit kaybetmek sayılmaz.

İhtilâli aydınlar yapar, milletle beraber..

İhtilâli o aydınlar yaparlar ki; hareketleri, çalışma sonuçları milletin yüksek menfaatlerinin ifadesinden başka bir şey değildir. O kadar ki, mümkün olup da bunları küme yapsaydı, kendi menfaati bakımndan başka türlü hareket edemezdi.

Şu hale göre şarlatanların; "milletin bu işlerden haberi yok; bu işi millet mi yaptı ki benimsensin? Türk milletinin henüz sevyesi elverişli midir ki, kendisini cumhuriyetle idare etsin? Bizde işleri bir veya birkaç kişi yapar; üst tarafı ister istemez baş eğer", gibi fikir yürütmeleri safsatadan, bulanık sularda balık avlamak sevdasına tutulmuş olmaktan başka bir şey değildir.

Bu gibiler, bu gibi yaygın söylentileri bilerek, kasten çıkarırlar. Şu halde ihtilâl kaytaklık (irtica) karşısındadır; süratle harekete geçmesi, kaytakları bastırıp cezalandırması gerekir.

Bu gibiler cahil ve safdildirler. Kendilerini aydınlatmak lâzımdır.

Tarihin hiçbir ihtilâli, biraz önce tespit ettiğimiz kural dışında Charles Gide içtimaî müesseseler adındaki eserinde bu esası kabul etmekle beraber, Spartaküs İhtilâli'ni bir istisna olarak gösterir. Bence bu da yanlıştır. Spartaküs'ün Roma zorbalığına yönelttiği büyük ihtilâl, ne istediğini, ne yapacağını bilen ve bütün bunları önceden tesbit ederek uygulamaya koyan bir harekettir. Başarı sağlayamayaşının sebepleri ise bütün kümenin karışması değil, şefler arasında çıkan anlaşmazlıktır. Aşağı yukarı, bütün İtalya halkının -hürler de dahil- Spartaküs'ün ardı sıra yürümesine sebep, Roma otoritelerince halka reva görülen mezalim idi.. Başka bir deyimile, Spartaküs, halkın menfaatlerini bu derece canlı bir şekilde temsil ediyordu. Birliğin sebebini burada aramak lâzımdır (1).

En ileri halk kümeleri dahi kendi başlarına bırakılırsa, kendi menfaatlerini bulup ayırmakta anlaşamayacaklardır şüphesiz.

Kümenin mahiyeti ne olursa olsun, mutlaka şeflere ihtiyacı vardır. İşte bu şeflerdir ki, ihtilâle yön verirler ve onu başarılı kılarlar.

Osmanlı tarihinden Şeyh Mahmud Bedreddin Simavî İhtilâli'ni ele alıyorum.

Bedreddin'in peşi sıra 40-50 bin ihtilâlci yürüyordu. Ve bunlardan pek çoğu onun davası uğrunda seve seve can verdiler. Fakat bunların hepsinin davayı fikren savunmaya yetenekli oldukları kabul edilebilri mi?

Bedreddin Simavî'in davası şu idi:

1. Cumhuriyetçilik. (Padişahlık, krallık ve bunlara benzer şeyler zorla alınmıştır).

2. Bir Allah vardır. Bütün insanların Allahı... Peygamberlere lüzum yoktur (1). Bu itibarla cami, kilise, havra vesaire mânasız şeylerdir. Tek bir tapınak, bütün insanları göğsünde toplamalıdır.

Ziya Paşanın dediği gibi:

 

"Bir hâkten inşa olunur, deyr ile mescit

Birdir nazarı hakda mecus ile müslüman."

 

3. İnsanlar kardeştirler ve her şeyde ortaktırlar. Kadınlarda müstesna (2).

Şeyh Mahmud (Bedreddin) İznik medresesinde bunları vaazetti. Ve günün birinde talebelerinden Dede Sultan lâkabıyla anılan Börklüce Mustafa ve Torlak Kemal, ihtilâl bayrağını açtılar. İzmir havalisinde ve Saruhan'da Çelebi Mehmet I'le aralarında kanlı savaşlar oldu. Nihayet bu büyük ihtilâl, sayı karşısında yenildi.

Dede Sultan'la, Sultan orduları arasında ilk kapışma İzmir civarında Karaburun dağlarında vukua geldi. Sultan ordusu gerilemeye mecbur oldu. Az kaldı, Şehzade Murad, ihtilâlcilerin eline tutsak düşüyordu. İkinci ordu İvaz Paşa kumandasında geldi. Büyük savaşlar oldu. Kan gövdeyi götürdü. İki tarafın kaybı yirmi bini geçiyordu. Börklüceli esir düştü kanaatlarından vazgeçmesi, tövbe istiğfar etmesi kendisine teklif edildi, red etti. Bunun üzerine Selçuk kalesi önünde çarmıha gerildi.

Üç bin kadar silâh arkadaşına aynı teklifte bulunuldu. Tövbe istiğfar ederlerse af edileceklerdi. Red ettiler!

Ve birer birer cellâdın satırına boyunlarını uzattılar ''İriş Dede Sultan!'' diye bağırıyorlardı. Davalarında kanaatlarında bu kadar kuvvetli idiler.

Torla Kemal, Saruhan ovalarında bastırıldı. Bir meydan savaşından sonra o da ele geçti. Arkadaşlarıyle beraber kazığa kakıldı.

Çelebi Sultan I. Mehmet ihtilâli bastırmış ve kesin yenilgiye uğratmıştı.

Bedreddin, İsfenderiyaroğulları'na sığındı. Orada da duramayınca Sinop yoluyla Buğdan'a kaçtı, oradan Balkanlar'a geldi. Kara orman'da yakalandı, muhakeme edildi. Fakat ölümüne Türk âlimlerinden kimse fetva veremedi. Nihayet Acemden gelme bir molla, Herevî faetvasıyla Siroz pazarında asıldı. (Hurucu alessultan - Sultanın otoritesinden çıkmak) suçuyla mahkûm edilmişti. Bedreddin'in bir kısım düşünceleri, düşüncelerimize uymayabilir. Fakat Türkoğlu Türk olan bu büyük âlimin, Batı Türkleri tarihinde yıldızlardan biri olduğunda şüphe yoktur.

Ali, tarihinde bu büyük adam hakkında çok saygılıdır. Murad Bey Tarih Ebülfaruk'un da çok över. Hele Lamartin ''Histoire de la Turquie''sinde Bedreddin'i göklere çıkarır. Nazım Hikmet'in Simavnalı Bedreddin adındaki manzum kitabı zevkle, istifadeyle okunmaya değer.

Asıl meselemize gelelim. Bu büyük hareketin, hıristiyanların papazlarıyla, yahudilerin hamamlarıyla katıldıkları böyle bir hareketin bütün küme tarafından yapılmasına imkân var mıydı? Hatta bugün bile, halkın o zamanlara göre ölçü kabul etmeyecek kadar aydın olduğu böyle bir çağda, böyle bir şey mümkün müdür?

Demek ki, ihtilâli aydınlar yapıyor, milletle beraber.

Burada gizli kalmaması gereken önemli bir nokta daha vardır ki, bunu açığa vurmadan konuyu bitirmek istemiyorum.

Bedreddin Simavî hareketi sırasında Rumlar da davaya katılmışlar, onlar da imparatorları aleyhine harekete geçmişlerdi. Kendi dinlerinde gayet yobaz davranan Türk sultanıyla, Bizans imparatoru tac ve tahtlarını tehlikede görünce anlaşmakta gecikmediler. Tâcidarlar böyledirler, menfaatleri tehlikeye düşünce, dini, imanı bir yana bırakmakta bir an tereddüt etmezler.

İngiliz ihtilâlleri bu söylediklerimizden başka türlü açıklanabilir mi? Büyük şart hareketini büyük senyorlar ve aydınlar yapmadılar mı?

Büyük Fransız İhtilâli nasıl başarıldı?

Gugliyelmo Ferrero'nun bu husustaki düşüncelerini yukarıda kaydettik. Nihayet Fransız ihtilâli'nin yaptırıcısı, İtalyan bilgininin gösterdikleri değil midir?

Türk Cumhuriyetinin ilânı günlerinde idi... Eski Başvekillerinden Rauf, Vatan gazetesinde çıkan bir beyanatında; Cumhuriyeti ilân etmek suretiyle, milletin oldu bittiler (emri vakiler) karşısında bırakıldığını söyleyecek kadar ileri gitmişti.

Derhal şunu kaydetmeliyim ki, eğer dünyada oldu bittilere kapılmayacak, oldu bittilerle idare edilmeyecek bir millet varsa, o da Türk milletidir.

Türk milleti, oldu bittilerle idare ediliyor demek, ona en azdan bir hakarettir. Acaba Rauf bunun farkında mıydı?

Ben ummam!

Şu halde dil sürçmesi mi oldu?

Bunu da zannetmem.

Ya nasıl açıklıyabiliriz?

Bu, zihniyet farkından başka bir şey değildir.

Eskilerde bir huy vardır. Kendilerini ileri, milleti geri görmek huyu!

Mesele budur.

Bu sakat zihniyet üzerinde biraz daha durmak faydalı olacaktır.

Fransız İhtilâli'nde, o sıralarda 17 milyon kadar bir şey olan Fransız milletinin hepsi, ihtilâle taraftar ve Cumhuriyetçi miydi?

Bu soruya evet demek imkânı var mıdır? Bir kere bir milletin hepsi nasıl ihtilâl taraftarı olabilir?

Buna maddeten imkân yoktur. Beşikteki çocuklar, bir ayağı çukurda ihtiyarlar bunların hepsinin ihtilâl taraftarı olması hayal edilebilir mi?

Bundan başka, biraz da vakıalara bakabiliriz.

Vand´ee, Liyon kaytaklıklarına ne diyelim? Bir kaytaklık ki, az kaldı ihtilâli kökünden söküyordu!

Yabancı memleketlere kaçan yüz bin mülteciye ne diyelim? Bu mülteciler Fransa'nın başına savaş açmadılar mı?

Giyotin altında koparılan binler ve binlerce kafalara ne diyelim? Niçin koparıldılar?

Ve nihayet, bugünkü Fransız Cumhuriyeti üçüncüsüdür. Ve bir oy fazlasıyla kurulmuştur.

Cumhuriyetlerin düşüşü ve bunların yerini imparator ve kralın alışı, Fransa'da bütün halkın Cumhuriyet taraftarı olduğunu mu gösterir?

Hâlâ bugün, Fransa'da kralcılar, bunların gazeteleri ve örgütleri vardır.

Hakikatleri biraz daha açığa koyalım.

Fransa'da, ihtilâl patlak verdiği gün Cumhuriyetten bahis bile yoktu. Böyle bir kelimeyi bilen yok gibiydi. XVI. Louis  adına madalyalar basıldı. Ve üzerlerine "Kurtarıcı Kral" diye yazıldı.

Versay sarayına giden halk kraldan ekmek istedi. ''Ekmek ver ve başımızda kal iyi kral, iyi kraliçe!'' diye bağırdı.

Bizde nasıl oldu?

Erzurum Kongresi sıralarında, bir gün Atatürk, Erzurum Millet bahçesinde gezinirken, millet, etrafını almaya başladı. Atatürk'ün yüzüne bakan, halk bir ağızdan bağırdı:

''Yaşasın Cumhuriyet!''

Düşünelim bir kere, bunu bağıran kimdi..

Türk halkı... hem de öz Türk halkı.

Bu halk, arkası gelmeyen savaşlarda bunalmış, sırtında yırtık gömleğiyle, ayağında yarım çarığıyla, yeni kurtuluş savaşlarına gimek üzere bulunan bir halktı.

Açtı, çıplaktı. Fakat açım, çıplağım! diye bağırmadı, ekmek dilenmedi.

Fransız İhtilâli'yle son Türk İhtilâli'nin başlangıcı arasında fark, psikolojik fark bu kadar büyüktür.

Fransız İhtilâli ekmekle başladı. Fransız Cumhuriyeti de bunun verimi oldu.

Türk ihtilâli ve Türk Cumhuriyeti baylık davanın verimidir.

Türk önce ekmeği değil, baylığı istedi ve aldı.

Demek oluyor ki, bizde millletin seviye geriliğinden bahsedenler, kendi seviyesizliklerini ispat etmiş oluyorlar.

Demek oluyor ki, Türk milleti oldubittileri kabul etti gibi yanlış bir düşüncede bulunanlar, Türklükten, Türk tarihinden ve bütün milletler tarihinden gafil bulunuyorlar.

Rus ihtilâline ne diyelim? Kaç kişinin eseridir? Her halde halkı yürütenler yüzü geçmez.

Nasyonal Sosyalizm

Mussolini'nin faşistlik hareketine (1), Hitler'in nasyonal sosyalist ihtilâline ne diyebiliriz? (2). Bunlarda şeflerin adedi elliyi geçemez.

Şunu da inanarak söylüyorum ki, son zaman ihtilâllerinin milletçe yapılmışlarının en başında Türk ihtilâli gelir. Bir ihtilâl, ancak bu kadar millet malı olabilir.

*

Fichte, ihtilâlleri insanlık için yalnız tabiî bir hal olarak kabul etmez. Aynı zamanda bunları insanlığın bahtında uğurlu verileriyle de kutlar. Fichte'ye göre, bir ihtilâl ne kadar az başarı sağlarsa sağlasın yine bir tohum bırakır.. Ve bu tohum gitgide canlanır. Hiç olmazsa, cismi kadar kapladığı yerde eskiliğin yerini alır. İhtilâl ne kadar geri gelirse gelsin mutlaka bir şey bırakır (1).

Bu görüş, çok yerindedir. Baştan başa realitedir.

Birkaç örnek:

1876 Osmanlı Kanunu Esasi hareketi, önce, Mithat Paşanın enerjisi sayesinde başarıldı. Bir buçuk senelikbir ömürden sonra düştü ve otuz üç yıl kalkamadı. Fakat 1908 İhtilâli yine bu harekete dayandı, bu tohumun çiçeği oldu.

İngiliz ihtilâlleri birbirinin mütekâmil ifadeleridir.

Büyük Fransız İhtilâli Fichte'nin teorisine en canlı örnek oldu. 1789 İhtilâli sonunda Napolyon Bonapart'ın ağına düştü. Fakat Napolyon idaresinde, imparatorluk rejimi içinde bile büyük izler bıraktı. Fransız medenî kanununa dayanak olan prensipler, jüri, mülkiyet vesaire bu sırada anılabilir.

Fichte'nin görüşü o kadar doğrudur ki, Fransa'da Cumhuriyet muhtelif sarsıntılara uğradığı halde nihayet üçüncü kalkışsında tutundu. Bugün 69 uncu senesini yaşamaktadır demek uygunsa, ihtilâlleri Hacıyatmaz'lara benzetmek pek de yersiz olmayacaktır. Gerçi bunları bir müddet sırtüstü yere vurmak kabildir. Yerde kalmaları için de baskı lâzımdır.. Fakat şurası da muhakkak ki, bu baskı yavaş yavaş yıpranır ve nihayet kendisini yerde bulur. Bu defa, ihtilâlin baskı altında kalan prensipleri üste çıkar ve baskıyı eritir, yok eder.

Fikirler böyledir. Herhangi bir terör, bir zulüm bunları yenemez.

Fikirleri yenmek imkânı yoktur. Bunları yenmek için tek çare, karşılarına daha kuvvetli fikirlerle çıkmaktır.

Ortalıkta yaygın olan fikrin karşısına daha kuvvetlisiyle çıkamıyoruz demeyiniz! Çünkü takdirde, teslim olmaktan başka çare yoktur. Ve bu, mutlaktır.

Misâl mi istiyorsunuz?

İşte Neron!

Bu adam Hristiyanlığa karşı ne zulüm tedbirleri almadı?..

İlk Hristiyanları, sirklerde vahşi havyanların önüne attı. Parçalattı. Bu da yetmedi. Bir gün Roma'da kasten bir yangın çıkarttı. Yangının suçluları olarak hıristiyanlar gösterildi... Bunun üzerine Neron umumî bir ziyafet verdi. Ve Hristiyanları odun yerine meşalelerin içine oydu. Ateşledi. İnsan ışıkları altında halka yemek yedirdi.

Fakat sonu ne oldu?

Hristiyanlık yolunda, işkenceler içinde ölmeyi sonsuz mutluluğa kavuşmanın tek vasıtası sayan ilk Hristiyanlar, küme küme, Hristiyanlıklarını açıkça göstermeye başladılar. Cellâtlar bunları öldürmekten yoruldu ve usandı!

Daha sonra ne oldu?

Neron kendi eliyle, kendi bıçağı altında deliler gibi, kendi kendini öldürdü. Hem de komedi-trajik bir halde...

Kendi çirkin sesine, yalnız kendisi hayran olan bu zalim; kendini öldürürken:

''Bir şeye yanmıyorum, dünya en büyük ses sanatçısını kaybediyor!'' diye esefleniyordu (1).

Daha sonra ne oldu?

Roma Hristiyan oldu!

*

İlk Müslümanlara reva görülen eza cefalara rağmen onun ilerlemesinin önüne geçilebildi mi?

Halife Ömer'in, İslâmiyeti kabul etmeden önce kız kardeşinin evini ziyareti malûmdur.

Ömer, kız kardeşiyle, eniştesinin Müslüman olduklarını haber alınca, küplere binmiş.. Bunları öldürmek için evlerine gitmiş. Kapının önüne vardığı zaman, içerde Kuran okumakta olduğunu duymuş. Kapıyı çalmış, kız kardeşi Ömer'i görünce Kuran'ı saklamış ve kapıyı açmış...

Ömer, kız kardeşiyle eniştesine:

''Okuduğunuz nedir?'' diye sormuş.

Saklamak istemişler, eniştesi Said'i tutunca yere vurmuş, kız kardeşi Fatma, kocasını kurtarmağa çalışırken ona da bir tokat atmış. Ağzı, burnu kanamaya başlayınca, Fatma gayrete gelmiş:

''Ey Ömer; Allah'ın kelâmını okuyoruz. Tokat atmaktan utan ve Allah'tan kork!'' demiş.

Ömer hemşiresinin bu halinden üzüntü duymuş:

''Hele şu sûreyi getirin de, bir defa da beraber okuyalım!'' demiş.

Hep beraber okumuşlar, Ömer'i çok etkilemiş, derhal Müslüman olmuş. Ve oradan hep beraber kalkarak Hazreti Muhammed'in bulunduğu yere gitmişler (1).

Söz konusu olan sûre, Ta. H.'dır. Bu sûreden bazı âyetler:

1. Göklerde ve yeryüzünde ve bunların arasında ve altında ne varsa Allahındır.

2. Allah'tan başka tapacak yoktur, ancak o'dur. En güzel isimler onun'dur.

3. Biz Musa'ya dedik ki: At değneği, onların yaptıklarının hepsini yutar. Onların yaptıkları büyüden ibarettir. Ve büyücüler bir vakit felâh bulmaz.

4. Büyücüler Allah'ın kudretini görünce:

Harun ve Musa'nın Rabbine iman ettik diyerek secde ettiler.

5. Firavun: Siz benim iznimi beklemeksizin iman ettiniz mi? Şüphesiz o sizin başınızdır. Büyüyü o size öğretiyor. Sizin el ve ayaklarınızı çarpazvari kestireceğim. Sizi hurma ağacına asacağım. Azapta en şehit ve en sabit kim olduğunu anlayacaksınız, dedi.

6. Büyücüler dedi ki: Biz seni aşikâr mucizelerin üstünde ve bizi yaratanın üstüne koyamayız, ne istersen yap. Sen ancak bu dünyanın umuruna hükmedebilirsin. Biz Rabbimize inandık. Allah bizi icrasına icbar ettiğin büyüden ve günahlardan dolayı affetsin. Allah senden hayırlı ve bakidir.

7. Firavun askerleriyle onları takip etti. Ve denizin sularında hepsi kayboldular. Çünkü firavun kavmını eğriliğe sevketti. Doğruluğa değil'' (2).

İlk İslâmların katlandıkları eza ve cefalar bundan ibaret değildir. Bunlar, çekilen eza ve cefalar yanında şaka kabilindendir, okşamadır. Bizzat Muhammed'e yapılan eziyetlerin hesabı yoktur.

Bükülmez kılıç, kırılmaz silâh, alınmaz kal'a, yenilmez ordu yoktur.

Yenilemeyen, yalnız fikirdir. Bu şartla ki, daha kuvvetlisiyle karşılaşmaya. Bu takdirde dahi, yine fikir galip demektir.

Gençler! Buna inanınız! Ve bunda şüphe etmeyiniz!

Dünyaya, dünyanın ve milletlerin bahtlarına hâkim olan fatih kılıçları değil; düşünen adamların fikirleridir. Fikit, müeyyide olarak kuvveti de yanında bulursa başarı daha tez olur.

İhtilâllerde, dikkat edilecek yönlerden biri de, şekil düşkünlüğünden kaçınmaktır. İcraat, yeni rejimin ana hatlarını kavramalı ve imkân elverdiği kadar tez elden eskiliğin yerini almalıdır. Öyle bir çabuklukla ki, kaytaklık gözünü açamamalı, ses çıkarmaya vakit bulamamalı, birbirini takip eden yenilikler karşısında bunalıp kalmalı, sersem bir hale düşmeli, yerlere vurulmalıdır.

Unutulmaması gereken işlerden birisi de propagandadır. Davanın büyüklüğüne inanarak, ihtilâl propagandadan yoksun edilmemelidir. Bu, ihtilâli büyük bir kuvvetten ayrı düşürmek olur.

Kont Kavur, yerli yersiz, boyuna İtalyan birliğinden söz eder dururmuş! Bir gün kendisine, bunun artık yavan bir şey olduğu anlatılınca gülmüş ve ''Yanlış düşünüyorsunuz, bu birliği o kadar söylemek lâzım ki, daha olmadan herkese olmuş kanaatini vermek ve günün birinde hiçbir güçlük çekmeden olmasını sağlamak lâzımdır!'' demiş.

Tarihe dikkat edilirse, İtalyan birliği, varlığını, büyük ölçüde Kavur'un dediğine borçludur.

Propagandanın iki mühim rolü vardır. Birincisi rejimi sevdirtmesi, millete benimsetmesi, ikincisi de karşı propagandayı ezerek önlemesidir.

Şekil düşkünlüğü, bilhassa bizim ihtilâllerimizde en menfi rolü oynamıştır. Ve bu Tanzimat'tan beri böyle olmuştur. Bu hususta son ihtilâlimizin etrafında çok uyanık olmak lâzımdır.

İsmet İnönü, Paşabahçe cam fabrikasını açarken bu yönden çok önemli bir noktayı işaretlemişti.

''Fabrika ve fabrikalar açmak kolay... Fakat asıl iş, onları yaşatacak elemanlara sahip olmak, kurulanı yaşatmaktır'' diyordu. Nitekim eskiden de fabrikalarımız vardı. Fakat yenilerini açarken eskilerin yerleri bile bilinmiyordu!

Biz son yüz yıllık tarihimizde şekilcilikten en çok zarar gören bir milletiz. Şekil özü ve temeli kuvvetlendirmek için bir vasıtadır. Bu ödevi başaramayan şekiller bir yana bırakılmazsa esas da, şekiller içinde yok olur, gider.

Pek meşhurdur; 93 Kanunu Esasisi ilân edilince her şeyi oldu bitti zannedenlere ilk iktisatçılarımızdan Ohannes Sakız Efendi:

''Daha bir şey olmadı! Ne zaman sarayın yanında bir kârhane (1) açılırsa o zaman her şey olmaya başladı denebilir'' demiş.

*

Kendi hesabıma son sözüm şudur:

Bir ihtilâl, hangi milletin hesabına yapılırsa, mutlaka o milletin öz evlâdının eliyle yapılmalı ve onun elinde kalmalıdır.

Meselâ:

Türk ihtilâli, öz Türklerin elinde kalmalıdır. Hem de kayıtsız ve şartsız.

Yabancıların yardımıyla başarılan ihtilâller, yabancılara borçlu kalırlar.

Bu borç ödenmez.

Türk'ün en kötüsü, Türk olmayanın en iyisinden iyidir. Geçmişte Osmanlı İmparatorluğunun bahtsızlığı, ekseriya, mukadderatını Türklerden başkasının idare etmiş olmasıdır.

 

 

 

 

C'in

    Kültür Hizmeti

 

                        Atatürk

            c          Atatürk'ün Yazdığı Yurttaşlık Bilgileri

                        Bülent Tanör

            c           Kurtuluş (Türkiye 1918-1923)

            c           Kuruluş (Türkiye 1920 Sonraları)

                        Prof. Dr. Sina Akşin

            c           Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi  I-II

                        Prof. Dr. Macit Gökberk

            c           Aydınlanma Felsefesi, Devrimler ve Atatürk

                        Yunus Nadi

            c           Türkiye'yi Sokakta Bulmadık

                        Falih Rıfkı Atay

            c           Baş Veren İnkılapçı (Ali Suavi)

                        Bâki Öz

            c           Kurtuluş Savaşı'nda Alevi-Bektaşiler

                        Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya

            c           Devrim Hareketleri İçinde Atatürkçülük

                        Sabahattin Selek

            c           Milli Mücadele (Büyük Taarruz'dan İzmir'e)

                        İsmail Arar

            c           Atatürk'ün İzmit Basın Toplantısı

                        Prof. Dr. Niyazi Berkes

            c  200 Yıldır Neden Bocalıyoruz  I-II

                        Ceyhun Atuf Kansu

            c  Devrimcinin Takvimi

                        Paul Dumont-François Georgeon

            c  Bir İmparatorluğun Ölümü (1908-1923)

                        Ali Fuat Cebesoy

            c  Sınıf Arkadaşım Atatürk  I-II

                        Abdi İpekçi

            c  İnönü Atatürk'ü Anlatıyor

                        Paul Dumont

            c  Atatürk'ün Yazdığı Tarih: Söylev

                        Kılıç Ali

            c  İstiklâl Mahkemesi Hatıraları

                        Prof. Dr. Niyazi Berkes

            c  Batıcılık, Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler  I-II

                        S. İ. Aralov

            c  Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları  I-II

                        Sabahattin Selek

            c  İsmet İnönü'nün Hatıraları

                        Nurer Uğurlu

            c  Atatürk'ün Yazdığı Geometri Kılavuzu

                        George Duhamel

            c  Yeni Türkiye Bir Batı Devleti

                        Bülent Tanör

            c  Türkiye'de Yerel Kongre İktidarları

                        Prof. Dr. Suna Kili

            c  Atatürk Devrimi-Bir Çağdaşlaşma Modeli

                        Falih Rıfkı Atay

            c  Atatürk'ün Bana Anlattıkları

                        Reşit Ülker

            c  Atatürk'ün Bursa Nutku

                        Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya

            c  İslamcılık Cereyanı I-II-III

                        M. Şakir Ülkütaşır

            c  Atatürk ve Harf Devrimi

                        Kılıç Ali

            c  Atatürk'ün Hususiyetleri

                        Mustafa Kemal

            c  Anafartalar Hatıraları

                        Ecvet Güresin

            c  31 Mart İsyanı

                        Doğan Avcıoğlu

            c  31 Mart'ta Yabancı Parmağı

                        Metin Toker

            c  Şeyh Sait ve İsyanı

                        Süleyman Edip Balkır

            c  Eski Bir Öğretmenin Anıları 

                        Yunus Nadi

            c  Birinci Büyük Millet Meclisi 

                        Kemal Sülker

            c  Dünyada ve Türkiye'de İşçi Sınıfının Doğuşu

                        Prof. Dr. Neda Armaner

            c  İslam Dininden Ayrılan Cereyanlar: Nurculuk 

                        Fazıl Hüsnü Dağlarca

            c  Destanlarda Atatürk / 19 Mayıs Destanı

                        Yunus Nadi

            c  Mustafa Kemal Paşa Samsun'da

                        İsmet Zeki Eyuboğlu

            c  İrticanın Ayak Sesleri

                        Nuri Conker

            c  Zâbit ve Kumandan

                        Mustafa Kemal

            c  Zâbit ve Kumandan  ile Hasbihal

                        İsmet Zeki Eyuboğlu

            c  İslam Dininden Ayrılan Cereyanlar: Nakşibendilik

                        Ord. Prof. Dr. Yusuf Hikmet Bayur

            c  Ermeni Meselesi I-II

                        Talât Paşa

            c  Hatıralar

                        Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya

            c  Hürriyet'in İlanı

                        İsmet İnönü

            c  Lozan Antlaşması I-II

                        Sami N. Özerdim

            c  Yazı Devriminin Öyküsü

                        Nurer Uğurlu

            c  Atatürk'ün Askerlikle İlgili Kitapları

            c  Atatürk'ün Askerlikle İlgili Çeviri Kitapları

                        Halide Edip Adıvar

            c  Türkün Ateşle İmtihanı I-II-III

                        Prof.  Dr. Muammer Aksoy

            c  Atatürk ve Tam Bağımsızlık

                        Prof.  Dr. Şerafettin Turan

            c  Atatürk ve Ulusal Dil

                        Johannes Glasneck

            c  Kemal Atatürk ve Çağdaş Türkiye I-II-III

                        İsmet İnönü

            c  Cumhuriyet'in İlk Yılları I-II

                        Gâzi Mustafa Kemal

            c  Yarın Cumhuriyet'i İlan Edeceğiz (Nutuk'tan)

            c  Yarın Cumhuriyet'i İlan Edeceğiz (Söylev'den)

                        Fazıl Hüsnü Dağlarca

            c  Gâzi Mustafa Kemal Atatürk

                        Eylemde/10 Kasımlarda

                        Ruşen Eşref Ünaydın

            c  Atatürk'ü Özleyiş I-II

                        Prof. Dr. Cavit Orhan Tütengil

            c  Atatürk'ü Anlamak ve Tamamlamak

                        Prof. Dr. A. Afetinan

            c  M. Kemal Atatürk'ten Yazdıklarım

                        Falih Rıfkı Atay

            c  Zeytindağı

                        Prof. Dr. Suat Sinanoğlu

            c  Türk Hümanizmi I-II-III

                        Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya

            c  Batılılaşma Hareketleri I-II

                        Charles N. Sherrill

            c  Bir ABD Büyükelçisinin Türkiye

                        Hatıraları/Mustafa Kemal I-II

                        İsmet Zeki Eyuboğlu

            c  Karanlığın Ayak Sesleri / Kadirilik

                        Dr.  Bernard Caporal

            c  Kemalizmde ve Kemalizm Sonrasında

                        Türk Kadını I-II

                        Dr.  Bernard Caporal - Neşe Doster

            c  Kemalizmde ve Kemalizm Sonrasında

                        Türk Kadını III - Kronoloji

                        Ruşen Eşref Ünaydın

            c  Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile Mülâkat

                        Kurt Steinhaus

            c  Atatürk Devrimi Sosyolojisi I-II

                        Bahir Mazhar Erüreten

            c  Türkiye Cumhuriyeti Devrim Yasaları

                        Sabahattin Eyuboğlu

            c  Köy Enstitüleri Üzerine

                        Ord. Prof. Dr. Hıfzı Veldet Velidedeoğlu

            c  İlk Meclis

                        Prof. Dr. A. Afetinan

            c  M. Kemal Atatürk'ün Karlsbad Hatıraları

                        Yunus Nadi

            c  Cumhuriyet Yolunda

                        Falih Rıfkı Atay

            c  Mustafa Kemal'in Mütareke Defteri ve 19 Mayıs

                        Gâzi Mustafa Kemal

            c  1919 Yılının Mayısının 19'uncu Günü Samsun'a Çıktım

                        Nadir Nadi

            c  27 Mayıs'tan 12 Mart'a

                        Ord. Prof. Dr. Yusuf Hikmet Bayur

            c  Balkan Savaşları /  Birinci Balkan Savaşı I-II-III

                        Tayfur Sökmen

            c  Hatay'ın Kurtuluşu İçin Harcanan Çabalar

                        Dr. Abdurrahman Melek

            c  Hatay Nasıl Kurtuldu

                        Ord. Prof. Dr. Yusuf Hikmet Bayur

            c  Balkan Savaşları /  İkinci Balkan Savaşı I-II

                        Gâzi Mustafa Kemal

            c  Erzurum Kongresi

                        Sabahattin Selek

            c  Millî Mücadele (Erzurum'da Gergin Günler)

                        Yaşar Nabi

            c  Balkanlar ve Türklük I-II

                        Ceyhun Atuf Kansu

            c  Bağımsızlık Gülü

                        General Fahri Belen

            c  Büyük Türk Zaferi (Afyon'dan İzmir'e Kadar)

                        Gâzi Mustafa Kemal

            c  Sivas Kongresi I-II-III-IV

                        Doç. Dr. Suat Yakup Baydur

            c  Dil ve Kültür

                        Kadriye Hüseyin

            c  Mukaddes Ankara'dan Mektuplar

                        Berthe Georges-Gaulis

            c  Kurtuluş Savaşı Sırasında Türk Milliyetçiliği

                        Ord. Prof. Enver Ziya Karal

            c  Tanzimat-ı Hayriye Devri

                        Falih Rıfkı Atay

            c  Çankaya I-II-III-IV-V

                        Liman von Sanders

            c  Türkiye'de Beş Yıl I-II-III

                        İsmet İnönü

            c  Hatıralar (Birinci Dünya Harbi)

                        Arnold J. Toynbee

            c  Türkiye I-II-III - Bir Devletin Yeniden Doğuşu

                        İlhami Bekir

            c  Altın Destan Mustafa Kemal Atatürk I-II

                        Prof. Dr. Mahmut Âdem

            c  Atatürkçü Düşünce Işığında Eğitim Politikamız

                        John Grew

            c  İlk ABD Büyükelçisinin Türkiye Hatıraları -

                        Atatürk

                        ve İnönü

                        Dr. Bernard Caporal

            c  Kemalizm Sonrasında Türk Kadını I-II-III (1923-1970)

                        Dagobert von Mikusch

            c  Avrupa ile Asya Arasındaki Adam 

                        (Gazi Mustafa                          Kemal) I-II-III-IV

                        Prof. Dr. Erol Manisalı

            c  Dünden Bugüne Kıbrıs

                        Mustafa Baydar

            c  Atatürk'le Konuşmalar

                        Gâzi Mustafa Kemal

            c  Ankara'ya Geliş (Nutuk'tan)

            c  Ankara'ya Geliş (Söylev'den)

                        Yunus Nadi

            c  Ali Galip Hadisesi

                        Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya

            c  Siyasal Kurumlar ve Anayasa Hukuku

                        Tevfik Bıyıklıoğlu

            c  Atatürk Anadolu'da (1919-1921)

                        Nadir Nadi

            c  27 Mayıs'tan 12 Mart'a (1961-1962)

                        Oktay Akbal

            c  Atatürk Yaşadı mı?

                        Mahmut Esat Bozkurt

            c  Atatürk İhtilâli-I

 

 

 


Yorumlar - Yorum Yaz


Ziyaret Bilgileri
Aktif Ziyaretçi1
Bugün Toplam53
Toplam Ziyaret355856
DİĞER GAZETELER
KATEGORİLER
RADYOLAR

 Türkiye Radyoları

EDEBİYAT
E - KİTAPLAR
Site Haritası